เครื่องช่วยในการปฏิบัติธรรม
ตอนนี้เราจะเขาสูมรรคแลว แตทานวากอนที่มรรคจะเกิดขึ้น หรือจะเขาถึงทางนั้น จะมีบุพนิมิต บุพนิมิต แปลคลายๆ คําวาลาง แตคําวาลางก็ไมเหมาะ เปนความเชื่อถือโชคลาง ก็ไมคอยดี เอาเปนวาหมายถึงสิ่งที่สอ แสดง หรือเครื่องหมายนําหนา คือเครื่องหมายที่แสดงกอนหนาที่ เหตุการณอยางใดอยางหนึ่งจะเกิดขึ้น กลาวคือ เมื่ออะไรบางอยาง จะเกิดขึ้น จะมีบุพนิมิตหรือเครื่องหมายที่สอแสดงขึ้นมากอน พระพุทธเจาตรัสวา เปรียบเหมือนวา เมื่อพระอาทิตยจะ ขึ้นมา ยอมมีแสงอรุณขึ ้นมากอน เปนบุพนิมิต ฉันใด กอนที่เราจะ เขาสูมรรค ก็มีบุพนิมิตของมรรคขึ้นมากอน ฉันนั้น บุพนิมิต ที่ทานกลาวไวนี้ มีถึง ๗ ประการดวยกัน ซึ่งเปน เรื่องของการศึกษาทั้งหมด ดังไดบอกแลววา การปฏิบัตินั้นคือการศึกษา ปริยัติและ ปฏิบัติรวมกันคือการศึกษา มรรคของเรานั้น รวมลงในอะไร มรรคมีองค ๘ ตั้งแต สัมมาทิฏฐิ จนถึงสัมมาสมาธิ จัดรวมเขาเหลือ ๓ หมวด คือ ศีล สมาธิ ปญญา ที่เรียกชื่อวา ไตรสิกขา ตกลงวา มรรคกับสิกขามาชนกันแลว มรรคนั้นแยกออกไป พอสรุปอีกที กลายเปนสิกขา แตนี่เปนการพูดใหมองเห็นงายๆ ตามถอยคําที่เรียกกันเทานั้น ที่จริงมีขั้นตอนตอตามกันเปนชวงชั้น
สิกขา ก็คือ การทําตัวใหเดินตามมรรค คือเปนการศึกษาที่ คนฝกตัวเองใหดําเนินชีวิตไปตามทางที่เปนมรรค หมายความวา มรรคเปนตัวทางเดิน มันยังอยูนิ่งๆ พอสิกขาขึ้นมา ก็คือเราทําตัว ฝกตัวใหเดินไปตามมรรค เมื่อเราทําตัวฝกตัวใหเดินไปไดถูกทาง ทางที่เดินไปนั้นก็เปนมรรค เพราะฉะนั้น มรรคก็มาจากสิกขา สิกขาก็ไปเปนมรรค แตไมใชอันเดียวกันนะ ตองแยกใหถูก สิกขานั้น คือการที่เราฝกตนทําตัวใหเดินไปตามมรรค สวน มรรค ก็คือทางที่เราฝกเดินไปใหมีใหเปนจริงขึ้นมาดวยสิกขา ตกลงวา มรรคคือการดําเนินชีวิตที่ถูกที่ดีนี้ เปนเรื่องของ การศึกษา สําเร็จดวยสิกขาทั้งหมด เพราะฉะนั้น สิ่งที่เปนบุพนิมิต ของมรรค ก็เปนบุพภาคของการศึกษาดวย ในวงการศึกษานั้น ถาถือตามหลักพระพุทธศาสนา จะ มองเห็นตรงนี้เปนจุดสําคัญ เราจะเห็นวา พระพุทธศาสนาแสดง หลักการอะไรบาง ประการที่หนึ่ง ตองมีตถาคตโพธิสัทธา เชื่อในปญญาตรัสรู ของมนุษย ที่วามนุษยสามารถพัฒนาตนเปนพุทธะได เชื่อใน ศักยภาพของมนุษยกอน ในการศึกษาก็เหมือนกัน ตองมีความเชื่อ นี้ แลวก็ตองมีบุพนิมิต ๗ ประการเหมือนกัน ถาจะดูวาตรงกันไหม อยางนอยตองดูวาพระพุทธศาสนา เสนออะไร ที่จะมานํามรรคและการศึกษา โดยดูที่บุพนิมิต ๗ ประการนี้ บุพนิมิตนั้นไมใชเฉพาะวาเปนลางหรือเปนเครื่องหมายที่สอ แสดงวา เราจะเขาถึงมรรคเทานั้น แตเปนปจจัยสําคัญซึ่งทานบอก วา จะทําใหมรรคที่ยังไมเกิด ก็เกิดขึ้น มรรคที่เกิดขึ้นแลว ก็จะ เจริญเต็มบริบูรณดวย
ที่วานั้นหมายความวา มันเปนเครื่องชวยในระหวางเดินทาง ดวย กลาวคือ ตอนแรกมันเปนเครื่องชวยนําเขาสูทาง แลวตอไป ระหวางเดินทาง มันก็เปนเครื่องชวยใหเราเดินทางไดผลดี จนกระทั่งบรรลุจุดมุงหมายดวย เพราะฉะนั้น จึงเปนทั้งตัวนํา และ เปนตัวชวย ตัวนําและตัวชวยที่เรียกวา บุพนิมิตของมรรค หรือบุพภาค ของการศึกษา ๗ ประการ คืออะไรบาง ๑. กัลยาณมิตตตา ความมีกัลยาณมิตร ขอนี้ พูดกันบอยๆ อยูแลว ทานเอามายกเปนขอที่หนึ่งเลย ความมีกัลยาณมิตร ถาพูดอยางภาษางายๆ ก็คือมี สภาพแวดลอมทางสังคมที่ดี ซึ่งถาจํากัดแคบเขามา ก็เปนตัว บุคคล เชน พอแม ครูอาจารย โดยเฉพาะครูอาจารยซึ่งทําหนาที่ สําคัญที่สุดของกัลยาณมิตร คือการชวยแนะนําชี้แจงชักนําเด็กเขา สูทางที่ถูกตอง ชักนําเขาสูการศึกษา ครูมีหนาที่ในแงนี้ จึงเปน บุพนิมิตของการศึกษา เพราะฉะนั้น พูดในความหมายหนึ่ง ครูทําหนาที่เปน บุพนิมิตของการศึกษา ไมใชเปนตัวการศึกษา ครูไมสามารถให การศึกษาแกเด็กได แตครูเปนผูสามารถชักนําเด็กเขาสู กระบวนการของการศึกษา เพราะทําหนาที่เปนกัลยาณมิตร ตลอดไปจนกระทั่งถึงสื่อมวลชนที่ดี สื่อมวลชนปจจุบันทําหนาที่สําคัญในทางการศึกษามาก รวมทั้งทําลายการศึกษาดวย ถาเปนสื่อมวลชนที่ไมดี ก็ทําลาย การศึกษา ถาเปนสื่อมวลชนที่ดี ก็ทําหนาที่ใหการศึกษา
ปจจุบันนี้ ดูเหมือนวาสื่อมวลชนจะทําบทบาททางการ ศึกษามากยิ่งกวาครูอาจารยในโรงเรียนดวยซ้ําไป อันนี้เปนเรื่อง สําคัญประการแรก คือจะตองมีกัลยาณมิตร อยางไรก็ตาม การมีกัลยาณมิตรนั้น ไมใชวาคนอื่นจะมา เปนกัลยาณมิตรใหอยางเดียว ตัวเองก็ตองรูจักเลือกคบหา กัลยาณมิตรดวย จริงอยู เปนหนาที่ของสังคม โดยเฉพาะหัวหนาที่รับผิดชอบ เชน พอแม ครูอาจารย ผูปกครอง จะตองทําตัวเปนกัลยาณมิตร สรรหา และสรรคสรางกัลยาณมิตรใหแกคนในความรับผิดชอบ ของตน เชน สรรหาและสรรคสรางรายการทางสื ่อมวลชนที่ดีๆ เปน ตน แกเด็กและประชาชน แตตัวเด็กและตัวคนนั้นๆ เอง ก็ตองรูจัก เลือกคบหากัลยาณมิตรเองดวย เชน รูจักเลือกคบคน รูจักหา แหลงความรู แหลงความคิดสรางสรรค รูจักเลือกบุคคลที่จะนิยม เปนแบบอยางในความประพฤติหรือในการครองชีวิต เปนตน การศึกษาจะเริ่มตนจริง เมื่อคนนั้นเองเริ่มรูจักหา กัลยาณมิตร พูดงายๆ วา ถาเด็กเริ่มรูจักเลือกดูรายการโทรทัศน รูจักเลือกอานหนังสือที่มีประโยชน รูจักคบหาหรือเลือกปรึกษาคน นั่นคือการศึกษาเริ่มตนแลว ชองทางแหงชีวิตที่ดีงาม หรือมรรค ได เปดขึ้นแลว ถาเปนผูปฏิบัติธรรมลงลึกในดานจิตตภาวนา เชน จะไปทํา กรรมฐาน ถาไดอาจารยที่เปนกัลยาณมิตร หรือรูจักเลือก กัลยาณมิตร รูจักสอบถามปรึกษา แมแตรู จักเลือกอาน คนควา หนังสือคูมือคําอธิบาย ก็เปนเครื่องหมายสอแสดงถึงความหวัง ใน การที่จะกาวหนาตอไปสูความสําเร็จในการปฏิบัติธรรมนั้น
๒. สีลสัมปทา การทําศีลใหถึงพรอม ศีลคืออะไร ศีลคือ ความเปนระเบียบเรียบรอยราบรื่นในการดําเนินชีวิต และการอยู รวมในสังคม เริ่มตนแตความมีวินัยและขอปฏิบัติในการอยูรวมกัน ดวยดีในสังคม ความสัมพันธในสังคมที่ดี เมื่อกี้ในขอ ๑ เรามีสิ่งแวดลอมที่ดีในสังคม เปนเรื่องที่วาเรา ไดจากสังคมมาใหกับตัว แตมาถึงขอที่ ๒ นี้ เรามีสวนรวมที่จะตอง ใหแกสังคมบาง และเปนการเริ่มฝกตนเองแลวดวย คือฝกตัวเองใหมี วินัยที่จะไมใหตัวเองไปเปนเครื่องกอกวนใหเสียความเรียบรอยของ สังคม แตใหเปนสวนรวมที่ชวยสรางความเรียบรอยราบรื่น สีลสัมปทามีความหมายวาทําศีลใหสมบูรณ ทําศีลใหเต็ม ขึ้นมา การทําใหมีศีลขึ้นมานี้ก็หมายถึงวา ตองสรางสรรคความมี ศีล สัมปทาในที่นี้คือการสรางสรรคหรือทําใหสมบูรณ ทําใหมี ขึ้นมาเต็มที่ สีลสัมปทาคือสรางสรรคความสัมพันธที่ดีในสังคม ตัวเองจะตองมีความสัมพันธกับผูอื่นดีดวย ตองเกื้อกูลแก สังคมดวย ไมใชเปนฝายรับจากกัลยาณมิตรอยางเดียว ตัวเอง จะตองแสดงออกตอผูอื่นในทางที่ไมเบียดเบียน ไมทําความ เดือดรอนแกสังคม จะตองมีความสัมพันธที่เกื้อกูลตอสังคม ตอ เพื่อนมนุษย แลวก็จัดระเบียบการดําเนินชีวิตของตนใหดี ทําไมจะตองมีศีล ถาอุปมาจะเขาใจงาย ในบานหรือที่ ทํางาน หรือในหองที่อยูของเรา ถาขาวของเครื่องใชวางสุมเกะกะ สับสนไปหมด จะเคลื่อนไหวจะทําอะไรจะหยิบอะไรใช ก็ติดขัด ไม สะดวก ไมมีชองที่จะลง หาของที่จะใชก็ไมเจอ จึงตองจัดวาง สิ่งของเครื่องใชตางๆ ใหเปนระเบียบ เปนที่เปนทาง จึงจะอยู สบาย และทําอะไรๆ ไดคลองสะดวก
ชีวิตของเราและสังคมก็เหมือนกัน ถาสับสนวุนวายไมเปน ระเบียบ เชนวันหนึ่งๆ ไมรูเลยวาจะทําอะไรเวลาไหน อยูดวยกันมี แตการเบียดเบียน ตองหวาดกลัวคอยระแวงระวังอันตราย ก็ไม เปนอันทําอะไร ไมมีทางจะทําอะไรใหชีวิตและสังคมเจริญงอกงาม ขึ้นไปได จะทําอะไรก็ไมมีชองที่จะลง จึงตองมีการจัดระเบียบชีวิต และจัดระเบียบสังคม อยางนอยไมใหเปนอยูอยางสับสนวุนวาย ไมใหสังคมเต็มไปดวยการเบียดเบียน ละเมิดตอกัน เมื่อจัดระเบียบชีวิตและการอยูรวมสังคมใหเรียบรอยดีแลว สภาพชีวิตและความสัมพันธทางสังคมนั้น ก็เอื้อโอกาสแกการที่จะ ทําความดีงาม ทําสิ่งที่เปนประโยชน หรือทํากิจกรรมอื่นๆ ในทางที่ จะพัฒนาชีวิตและพัฒนาสังคมนั้นใหมากและใหไดผลดีตอไป ความมีชีวิตและการอยูรวมกันที่เปนระเบียบเรียบรอย เรียกวาศีล การจัดระเบียบชีวิตและการอยูรวมกันใหเรียบรอย ราบรื่น เรียกวาวินัย พูดอีกอยางหนึ่งในทางกลับกันวา วินัย คือ การจัดระเบียบ ชีวิตและความสัมพันธในสังคมใหเรียบรอย เพื่อเอื้อโอกาสตอการ สรางสรรคพัฒนายิ่งๆ ขึ้นไป และศีล ก็คือ ความมีวินัย หรือความ เปนผูตั้งอยูในวินัยนั้น พูดใหสั้นอีกสํานวนหนึ่งวา วินัย คือการจัดระเบียบใหเอื้อ โอกาสตอการพัฒนาของชีวิตและสังคม และ ศีล คือความเปนผู ตั้งอยูในวินัยนั้น การที่จะฝกใหมีศีล ขอสําคัญก็คือการมีวินัย โดยเฉพาะ สําหรับพระจะเห็นวา การที่จะมีศีลนั้น หลักสําคัญก็คือการฝกใน เรื่องวินัย วินัยก็คือระเบียบการดําเนินชีวิต และการอยูรวมในสังคม
เพราะฉะนั้น หลักขอนี้ก็คือการที่จะตองสรางสรรค ความสัมพันธที่ดีในทางสังคม การรูจักอยูรวมกับผูอื่นดวยดี โดย ไมเบียดเบียนกัน โดยเกื้อกูลกัน และมีระเบียบในการดําเนินชีวิต อันนี้ก็เปนบุพนิมิตของการศึกษา ๓. ฉันทสัมปทา การทําฉันทะใหสมบูรณ ก็คือ การ สรางสรรคแรงจูงใจที่เรียกวาฉันทะ ที่พูดไปแลว แรงจูงใจเปนสิ่งสําคัญมากในการศึกษา ถาไมมีแรงจูงใจ เราจะกาวเดินไปไดยาก เราจะเดินไมออกหรือไมยอมออกเดิน เพราะฉะนั้น จะตองมีแรงจูงใจ แตตองเปนแรงจูงใจที่ถูกตอง คือ ฉันทะ คือความใฝรู และใฝทํา หรืออยากรูอยากทํา ที่ไดพูด มาแลว ไมใชเอาแตอยากได อยากมี อยากเสพ สําหรับปจจุบัน อยางนอยตองใหเกิดใหมีคานิยมในการผลิต โดยเลือกผลิตแตสิ่งที่ดีงาม มีคุณคาสงเสริมคุณภาพชีวิต ๔. อัตตสัมปทา การทําตนใหสมบูรณ คือพัฒนาตนใหเต็มที่ วาตามหลัก ก็คือใหถึงพรอมดวยศีลของกายวาจา สมาธิของจิตใจ และปญญาที่เปนยอดธรรม (อรรถกถาบอกวามีใจที่เต็มพรอม) มีหลักอยูแลววา ฐานที่ตั้งตนของคน ก็คือเปน “ทัมมะ” เปน สัตวที่ตองฝก เมื่อศึกษาก็จะพัฒนาขึ้นไปไดจนเปนมนุษยที่สมบูรณ คนยุคปจจุบันก็ไดมาสนใจกันในเรื่องนี้ อยางที่พูดกันวาใหคน พัฒนาใหเต็มศักยภาพ มีถอยคําที่เปนหลักวิชาการสมัยใหมอยาง ในจิตวิทยาการศึกษา เชนวา self-actualization การพัฒนาศักยภาพ ตามความหมายของเขา จะเขาในแนวของพุทธธรรมหรือไม ใคร สนใจก็อาจวิจัยดู ถายังไมชัด ก็อาจเลี่ยงไมใชคําเฉพาะของเขา ถาแปลเปนคํากลางๆ ตามรูปศัพท อัตตสัมปทา ก็คือ self fulfillment แลวจึงบอกความหมายแยกตางกันไปตามนัยของตนๆ
เราถือหลัก “ทัมมะ” หรือมีความเชื ่อในศักยภาพของ มนุษยอยู แลว ตามหลักโพธิสัทธา มาถึงตอนนี้ การสรางสรรค ตนเองใหสมบูรณ ก็คือการฝกตน หรือพัฒนาศักยภาพนั้นใหเต็มที่ พระพุทธเจาตรัสหลักอัตตสัมปทานี้ไวกับขออื่นๆ ในชุด เดียวกัน คือหลักบุพนิมิตของมรรคนี้ รวมเปน ๗ ขอ และ เรียงลําดับไวอยางนี้ แตธรรมชุดนี้ถูกมองขามไป ไมมีใครพูดถึง ขอไหนบังเอิญปรากฏในที ่อื ่นดวย ก็มีคนรู จัก เฉพาะอยางยิ ่ง อัตตสัมปทานี้ ไมรูจักกันเลย จึงตองเอามาทบทวนกัน ที่วา บุพนิมิตของมรรคขอที่ ๔ คือ อัตตสัมปทา การสรางสรรค ตนเองใหสมบูรณ หรือพัฒนาตนเองใหเต็มที่นั้น ก็เหมือนกับพูดวา ทําศักยภาพของตนใหเต็มบริบูรณ ผูที่เปนปุถุชน ก็ตองพัฒนาตน ใหเปนอารยชน หรืออริยบุคคล ผูที่เปนอริยะอยูแลว ก็ตองพัฒนา ใหสูงขึ้นไป ถาเปนโสดาบัน ก็กาวตอไปเปนสกทาคามี และ อนาคามีตามลําดับ จนกวาจะเปนพระอรหันต ถึงความเปนพระ อเสขะ หลุดพนเปนอิสระโดยสมบูรณ จบกระบวนการศึกษา ขอนี้จะไมอธิบายมาก เพราะมีแงความหมายที่สมัยปจจุบัน มักพูดกันอยูแลว เพียงแตใหเห็นวามีนัยที่ไดแสดงไวเปนขอที่ ๔ ในบุพนิมิตของการศึกษา สวนที่จะตางกันก็คือ ที่วาเต็มบริบูรณ นั้นคืออยางไร และการทําใหเต็มนั ้นคือทําอยางไร ๕. ทิฏฐิสัมปทา การทําทิฏฐิใหถึงพรอม หรือการสรางสรรค ทิฏฐิใหสมบูรณ ทิฏฐิคืออะไร ทิฏฐิ คือ ทัศนคติ คานิยม ความคิดเห็น ทาที ของบุคคลตอสิ่งตางๆ เจตคติ หรือทัศนคติ และคานิยม มีความ สําคัญมากในการศึกษา
พระพุทธเจาสอนวา จะตองมีทิฏฐิ มีทัศนคติ มีคานิยมที่ ถูกตอง ในการศึกษานั้น สิ่งหนึ่งที่จะตองทํา ก็คือการพัฒนาใน เรื่องทัศนคติและคานิยม ซึ่งเรียกวาทิฏฐิสัมปทา ทัศนคติและคานิยมที่สําคัญซึ่งพระพุทธศาสนาย้ํากอนอื่น ถือวาเปนสัมมาทิฏฐิเบื้องตน ก็คือการมองสิ่งทั้งหลายตามความ เปนไปแหงเหตุปจจัย อันนี้เปนทัศนคติสําคัญในการมองโลกเพื่อ จะใหเห็นสิ่งทั้งหลายตามความเปนจริง เด็กของเราไดฝกการมอง โลกมองชีวิตแบบนี้บางไหม หลักการตางๆ ในชุดนี้ วาที ่จริงก็สัมพันธกันหมด แมแต แรงจูงใจในการสรางสรรคและในการใฝรู ถาเรามีทัศนคติในการ มองสิ่งทั้งหลายตามความสัมพันธแหงเหตุปจจัย ก็จะสนับสนุนให เราอยากรูอยากเขาถึงความจริง ทําใหเราสืบคนเหตุปจจัยของสิ่ง ทั้งหลาย เพราะการที่จะเขาถึงความจริงของสิ่งทั้งหลายไดนั้น จะตองคนหาเหตุปจจัยของมัน หลักความจริงประการสําคัญอยางหนึ่งก็คือ ความเปนไป ตามเหตุปจจัย พระพุทธศาสนาประกาศหลักการแหงความเปนไป ตามเหตุปจจัย ทัศนคติหรือทาทีของมนุษยตอโลก ที่ควรจะตองมี เปนประการแรก ก็คือการมองสิ่งทั้งหลายตามความสัมพันธ หรือ ตามความเปนไปแหงเหตุปจจัย จะตองพยายามฝกกันใหมี ทัศนคตินี้ สวนทาทีหรือทัศนคติและคานิยมที่พึงประสงคอยางอื่น จะตามมาทีหลัง เชนคานิยมในการผลิตเปนตน ถาเรารูจักมองสิ่งทั้งหลายตามความเปนจริง มองเห็นความ เปนไปตามเหตุปจจัยแลว มันก็สงเสริมการสรางสรรค เพราะการ มองเห็นเหตุปจจัย ก็คือการมองเห็นกระบวนการเกิดมีขึ้นของสิ่ง ตางๆ และความสัมพันธระหวางสิ่งทั้งหลาย
การมองในแนวทางที่จะสืบคนเหตุปจจัยยอมสงเสริมการ อยากรูความจริง และการสรางสรรคสิ่งดีงามใหเกิดขึ้น เพราะใน การเรียนรูกระบวนการแหงเหตุปจจัยนั้น จะทําใหมองเห็นอาการที่ สิ่งใดสิ่งหนึ่งเกิดมีขึ้น และการที่สิ่งที่เกิดมีขึ้นแลวนั้น เปนเหตุ ปจจัยใหเกิดผลดีหรือผลรายสืบทอดตอไปอีกอยางไรๆ ทําให อยากเห็นการเกิดขึ้นของสิ่งที่ดีงาม และอยากรูความจริงใน กระบวนการแหงเหตุปจจัยนั้น ในทางกลับกัน ความใฝรูและใฝสรางสรรค ก็สงเสริมการ มองหาเหตุปจจัยดวย เพราะเมื่อเด็กอยากจะทําอะไร อยากจะ สรางสรรคอะไร แกจะตองเรียนรูเหตุปจจัยวา สิ่งนี้ทําขึ้นมาได อยางไร มีเหตุมีปจจัย มีองคประกอบอะไรบาง ที่เขาจะตองทําเพื่อ สรางสรรคมันขึ้นมา อยางนอย ผูที่ดําเนินชีวิตอยูในโลกอยูในสังคม ทําการอยาง ใดอยางหนึ่ง หรือปฏิบัติธรรมอะไรก็ตาม เมื่อมองดูความสําเร็จ หรือความลมเหลว ความเจริญหรือความเสื่อมของตนเองก็ตาม ของผูอื่นก็ตาม ถามีทัศนคติที่มองตามเหตุปจจัย ก็จะไดพิจารณา สืบคนหาเพื่อจะไดแกไขปองกันหรือสงเสริมตามเหตุปจจัยอยาง ถูกตอง ไมใชเอาแตโทษคนโนนคนนี้ สิ่งโนนสิ่งนี้เรื่อยไปอยาง เลื่อนลอย นอกจากนั้น ทาทีของการมองตามเหตุปจจัย ยังไป สนับสนุนตัวทายที่จะพูดตอไปดวย คือทําใหรูจักคิดพิจารณาสืบ สาวหาเหตุปจจัย ตามหลักโยนิโสมนสิการ เพราะฉะนั้น จึงใหมี การสรางเสริมหรือสรางสรรคทัศนคติ และคานิยมที่ถูกตอง คือให มีทิฏฐิสัมปทา เปนประการที่ ๕
๖. อัปปมาทสัมปทา การสรางสรรคความไมประมาทให สมบูรณ ความไมประมาทนั้น คือการมีจิตสํานึกในเรื่องกาลเวลา และ ความเปลี่ยนแปลง คนที่จะมีความไมประมาท ก็เพราะสํานึกในเรื่องกาลเวลาวา เวลาเคลื่อนไปผานไปตลอดเวลา เดี๋ยววันๆ เดี๋ยววันหมดไป เดี๋ยวคืน เวียนมา เดี๋ยวเดือนหนึ่ง เดี๋ยวปหนึ่ง กาลเวลาและวารีไมรอใคร จะทําอะไรตองรีบทํา เพราะฉะนั้น จะตองมีความกระตือรือรน เรง ขวนขวายทําสิ่งตางๆ อันนี้คือจิตสํานึกในกาลเวลา ทีนี้ความสํานึกในกาลเวลาเกิดขึ้นเพราะอะไร ก็เพราะ มองเห็นการเปลี่ยนแปลง กาลเวลาเกิดขึ้นเพราะอะไร กาลเวลา กําหนดดวยการเปลี่ยนแปลง ที่มีวันมีคืนก็เกิดจากโลกหมุนรอบ ดวงอาทิตย โลกหมุนรอบตัวเองรอบหนึ่ง ก็เปนวันหนึ่ง หมุนรอบ ดวงอาทิตยไปไดรอบหนึ่งเต็มบริบูรณ ก็เปนปหนึ่ง กาลเวลาผานไป พรอมดวยการเคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงของ สิ่งทั้งหลาย รวมทั้งความเปลี่ยนแปลงในชีวิตของเราที่ไมอยูนิ่ง ตลอดเวลา ทุกสวนในชีวิตของเราทั้งรูปธรรมนามธรรม มีการเกิด ดับอยูตลอดเวลา ชีวิตของเราจะตองแตกดับอยางแนนอน และ ชีวิตจะเปนอยางไรตอไป ก็ไมแนนอน แลวแตเหตุปจจัยทั้งภายใน และภายนอก จึงตองขวนขวายเรียนรูและกระทําเหตุปจจัยเทาที่ เราทําได ใหดีที่สุด ดวยความไมประมาท พระพุทธศาสนาสอนนักสอนหนาในเรื่องความเปลี ่ยนแปลง สอนหลักอนิจจังเรื่องการเกิดขึ้นและดับสลาย ก็ดวยตองการใหเรา มีความไมประมาท พระพุทธเจาตรัสปจฉิมวาจา วาจาสุดทายที่ ตรัสกอนปรินิพพาน เหมือนกับวาจาสั่งเสียของพระองค คือ คําวา
วยธมฺมา สงฺขารา, อปฺปมาเทน สมฺปาเทถ. แปลวา สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมสลายไปเปนธรรมดา ทาน ทั้งหลายจงยังความไมประมาทใหถึงพรอม หรือแปลวา จงทํากิจใหบริบูรณ ดวยความไมประมาท หรือที่นิยมแปลกันใหไดความเต็มที่วา จงยังประโยชนตนและประโยชน ผูอื่นใหถึงพรอม ดวยความไมประมาท พุทธพจนนี้แสดงถึงการที่พระองคนําเอาหลักอนิจจัง หรือหลัก ความไมเที่ยงนั้น มาสัมพันธกับความไมประมาท ดวยการปลุกเราให มีสติ ที่จะตื่นตัวทันตอความเปลี่ยนแปลง ที่เปนเรื่องของความไม เที่ยง ไมคงทน ไมคงที่ เพื่อกระตุนเราใหไมประมาท ที่จะใชปญญา ตรวจตราคนหาเหตุปจจัยแหงความเจริญงอกงามและความเสื่อม สลาย แลวพากเพียรขวนขวายแกไขปญหาและทําประโยชนใหสําเร็จ ทันกาล ดวยการปฏิบัติจัดการที่ตรงตามเหตุปจจัย เรามักจะมองขามพระพุทธพจนสําคัญที่เปนปจฉิมวาจา หรือวาจาสุดทายนี้ไป การที่พระพุทธเจาสั่งเสียสิ่งใด ก็แสดงวาพระองคทรงถือวาสิ่ง นั้นสําคัญมาก แตชาวพุทธไมคอยเอาใจใสคําสั่งเสียของพระศาสดา พระพุทธเจาตรัสสอนใหไมประมาท เพราะสิ่งทั้งหลายไม เที่ยง เราจึงควรมีจิตสํานึกในกาลเวลาและจิตสํานึกในความ เปลี่ยนแปลง และใหจิตสํานึกในความเปลี่ยนแปลงนั้น เปน ตัวกระตุนเราใหมีความไมประมาท เพราะฉะนั้น สิ่งหนึ่งที่เปนบุพนิมิตของการศึกษา หรือเปน เครื่องนําเขาสูการเดินตามมรรคหรือการปฏิบัติธรรม ก็คือความ กระตือรือรน ความเรงขวนขวายไมประมาท
หลักพระพุทธศาสนาย้ําเตือนเราไมใหเปนคนเฉื่อยชา ไมให เปนคนอยูนิ่งเฉย ใหมีสติ ระลึกระวัง ตื่นตัวอยูเสมอ ไมปลอยเวลา ใหผานไปเปลา มีอะไรเกิดขึ้น จะเปนเหตุของความเสื่อม ก็เรงหลีก ละแกไขปองกัน อะไรจะเปนเหตุของความเจริญ ก็เรงปฏิบัติจัดทํา อัปปมาทธรรมนี้ พระพุทธเจาตรัสย้ําไวไมรูกี่ครั้ง ย้ําใน ฐานะบุพนิมิตของการศึกษา ย้ําในฐานะปจฉิมวาจา ย้ําในฐานะที่ เปนธรรมที่ครอบคลุมการปฏิบัติทั้งหมดเหมือนกับรอยเทาชาง หลายทานคงเคยไดยิน พระพุทธเจาตรัสวา รอยเทาของ สัตวบกทั้งหลาย ยอมรวมลงไดในรอยเทาชาง ฉันใด ธรรม ทั้งหลายก็รวมลงไดในความไมประมาท ฉันนั้น ถามีความไมประมาทแลว ก็สามารถปฏิบัติธรรมทุกขอ แต ถาประมาทเสียอยางเดียว ธรรมทั้งหลายที่เรียนมาก็ไรประโยชน เพราะไมเอามาปฏิบัติ ไมเอามาใช ฉะนั้น จึงใหมีความไมประมาท ตกลงวา อัปปมาทสัมปทา การสรางสรรคความกระตือรือรน ความเรงขวนขวาย หรือการมีจิตสํานึกในเรื่องกาลเวลาและความ เปลี่ยนแปลงที่ทําใหกระตือรือรนอยูเสมอนี้ เปนหลักสําคัญที่ เรียกวา เปนบุพนิมิตประการที่ ๖ ของการศึกษา ๗. โยนิโสมนสิการสัมปทา การทําโยนิโสมนสิการใหถึง พรอม หรือสรางสรรคโยนิโสมนสิการใหสมบูรณ โยนิโสมนสิการ แปลวา การทําในใจโดยแยบคาย คือการ รู จักพิจารณาโดยแยบคาย แปลแบบภาษาสมัยใหมวา รูจักคิด หรือคิดเปน โดยเฉพาะ การพิจารณาสิ่งทั้งหลายตามแนวทางของเหตุปจจัย
ถาเรามีทิฏฐิสัมปทา มีทาทีแหงการมองสิ่งทั้งหลายตามเหตุ ปจจัยแลว ก็หวังไดวาเราจะใชโยนิโสมนสิการ และถาเราใชโยนิโส มนสิการ เราก็จะเจริญยิ่งขึ้นในทิฏฐิสัมปทา ความจริง หลักเหลานี้สัมพันธกันหมด เมื่อตัวใดตัวหนึ่ง เกิดขึ้นแลว ก็โนมเอียงที ่จะพาตัวอื่นๆ เกิดตามมาดวย ดังนั้น เมื่อมีแรงจูงใจที่ถูกตองตามหลักฉันทสัมปทา ซึ่งเปน ขอที่ ๓ ก็จะเราใจใหคิดพิจารณาสืบคนเหตุปจจัยเปนตน โยง มาถึงขอสุดทาย คือโยนิโสมนสิการดวยเชนกัน แมแตขอที่ ๑ คือ ความมีกัลยาณมิตร ก็สัมพันธกับโยนิโส มนสิการนี้อยางใกลชิด ตัวอยางเชน การรูจักเลือกหากัลยาณมิตร ทําใหเด็กรูจักเลือกดูรายการทีวี และเลือกอานหนังสือที่มี ประโยชน จากนั้นโยนิโสมนสิการนี้ก็พาลึกลงไปอีก คือทําใหเด็ก รูจักดูรูจักอานรูจักพิจารณาใหไดสารประโยชนจากรายการที่ดู และจากหนังสือที่อานนั้นอยางแทจริง นี่คือเพราะวา ถาเรามีโยนิโสมนสิการ เราก็จะมองสิ่ง ทั้งหลายโดยพิจารณาวา เหตุปจจัยของมันเปนอยางไร แยกแยะ ใหเห็นวาองคประกอบของมันเปนอยางไร มองสิ่งทั้งหลายตาม ความเปนจริงวามีคุณมีโทษอยางไร มีทางแกไขอยางไร จะเอา อะไรไปใชประโยชนไดบางอยางไร ผูที่ดําเนินชีวิตอยูในโลกในสังคม หรืออยูกับตนเอง หรือจะ ปฏิบัติธรรมอะไรก็ตาม ก็ตองรูจักคิดพิจารณา รูจักทําใจตอสิ่ง ทั้งหลายอยางถูกตอง รูจักพิจารณาประสบการณที่เขามา เหตุการณที่เกิดขึ้น และสถานการณที่เผชิญ ในทางที่จะใหเกิด กุศลธรรม เกิดความรูสึกที่ดีงาม ไมเกิดโทษตอชีวิต และเกิด ปญญาที่จะแกไขโดยวิธีที่ถูกตอง
ที่วานั้นก็ขยายตอออกไปตลอดจนรูเขาใจเทาทันโลกและ ชีวิตหรือสังขารทั้งหลายตามเปนจริงวามีอาการแหงไตรลักษณ อยางไร จนถึงขั้นมีจิตใจเปนอิสระหลุดพนปลอดโปรงเบิกบานผอง ใสดวยความรูแจงได ทั้งหมดนี้ก็เปนเรื่องของโยนิโสมนสิการทั้งสิ้น หลักประการที่ ๗ คือโยนิโสมนสิการนี้ ไดพูดในที ่อื่นมาก แลว จึงไมจําเปนตองย้ําอีก ตกลงวา บุพนิมิตของการปฏิบัติธรรม หรือ รุงอรุณของ การศึกษา มี ๗ ประการดวยกัน ในการใหการศึกษา จะตองเนน องค ๗ ประการนี้ เมื่อองค ๗ ประการนี้เกิดขึ้นแลว ตัวการศึกษาก็จะเกิดขึ้น ตามมาแนนอน เหมือนสีทั้งเจ็ดที่เปนองคประกอบของรุงเจ็ดสี กลมกลืนกันเขาเปนแสงตะวันสองโลกใหสวางหายมืดมนพน อันธการ ตัวการศึกษานั้นเริ่มที่สัมมาทิฏฐิ ซึ่งเปนแสงสวางเริ่มตน ของดวงปญญา คือ ยางเขาสูมรรคาหรือตัวมรรค นั่นเอง เมื่อเราทําตัวใหเดินตามมรรค ก็คือศึกษา ศึกษาก็มี องคประกอบ ๓ สวน ศีล สมาธิ ปญญา แลวแยกออกไปเปน สัมมาทิฏฐิ จนถึงสัมมาสมาธิ แตบุพนิมิตของมรรคและของ การศึกษานั้น คืออะไร เราอยาลืม ถึงตอนนี้ บางทานอาจจะสงสัย ก็เลยขอแทรกคําถามเขามา วา หลักธรรมที่เปนบุพนิมิต ๗ ขอนี้ไมไดอยูในมรรคหรือ เชนอยาง ศีลนี้ ไมไดอยูในมรรคหรือ? ตอบวา ใช หลัก ๗ ขอนี้ ที่จริงก็อยูในมรรคแลว แตก็มี เหตุผลที่ตองยกมาตั้งไวตางหากอีก
จะขออุปมาใหฟง เหมือนกับเราพูดวา แพทย พระภิกษุ ครู อาจารย นี้เปนผูมีอุปการคุณ เปนบุคคลที่มีประโยชนแกสังคมหรือ แกประชาชน ก็ตองถามวา แลวแพทย พระภิกษุ ครูอาจารยนั้น ไมไดเปนประชาชนหรือ ก็เปนใชไหม แตเปนการแยกพูดเพื่อความ ประสงคพิเศษ เรื่องนี้ก็เหมือนกัน หลัก ๗ ขอนี้ ก็รวมอยูในมรรคนั่นแหละ แตแยกออกมาตั้งไวสําหรับทําหนาที่พิเศษอีกอยางหนึ่ง ใน ความหมายแบบเดียวกับที่วา แพทย พระภิกษุ ครูอาจารย แมจะ เปนประชาชนเหมือนกัน แตในบางกรณีเราพูดแยกออกมาจาก ประชาชนวาเปนบุคคลตาง ๆ ที่บําเพ็ญประโยชนแกประชาชน คําวา ตํารวจ ทหาร ขาราชการ และประชาชน ก็เหมือนกัน อาจมีคนสงสัยไดวา ทําไมไปแยกอยางนั้น ตํารวจ ทหาร ขาราชการไมไดเปนประชาชนหรือ ก็เปนเหมือนกัน แตพูดแยกเพื่อ ความหมาย หรือเพื่อวัตถุประสงคบางอยาง นี่ก็เหมือนกัน
ตกลงว่า ตอนนี้เราพูดถึงบุพนิมิตของการศึกษาได้ครบแล้ว ทั้ง ๗ ประการ
ผู้ที่ปฏิบัติธรรม ไม่ว่าจะเป็นเด็กอยู่กับพ่อแม่ที่บ้าน หรือไปเป็นนักเรียนอยู่กับครูอาจารย์ในโรงเรียน คนที่ทํางานอยู่ในองค์กร และหน่วยราชการต่างๆ ตลอดจนถึงผู้ที่ไปบําเพ็ญจิตตภาวนา เจริญสมถกรรมฐานอยู่ในป่า อยู่ในที่สงัดหลีกเร้น หรือบําเพ็ญ วิปัสสนาอยู่ในที่ใดก็ตาม ก็ควรจะต้องสร้างสรรค์หลักบุพนิมิต ๗ ประการนี้ ให้มีประจําตัว จะได้เป็นหลักประกันในการที่จะ ก้าวหน้าต่อไปในการปฏิบัติธรรมนั้นๆ จนกว่าจะบรรลุความเจริญ งอกงามเต็มบริบูรณ์แห่งศักยภาพของความเป็นมนุษย์ที่มีในตน
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น