วันศุกร์ที่ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

Self-actualization

 Self-actualization (การตระหนักรู้ในตน หรือ การบรรลุศักยภาพสูงสุดของตน) คือ ภาวะที่มนุษย์สามารถพัฒนาศักยภาพ ความสามารถ และคุณค่าในตัวเองได้อย่างเต็มที่ จนกลายเป็นตัวตนที่ดีที่สุดตามธรรมชาติของตนเอง


แนวคิดนี้เป็นที่รู้จักอย่างแพร่หลายจาก ทฤษฎีลำดับขั้นความต้องการของมาสโลว์ (Maslow's Hierarchy of Needs) โดยเป็นความต้องการระดับสูงสุด (ยอดพีระมิด) ซึ่งจะเกิดขึ้นอย่างเต็มที่เมื่อความต้องการพื้นฐานด้านอื่น ๆ ได้รับการเติมเต็มแล้ว (ตั้งแต่ปัจจัยสี่ ความปลอดภัย ความรัก/การเป็นที่ยอมรับ ไปจนถึงการเห็นคุณค่าในตนเอง)


ลักษณะสำคัญและองค์ประกอบของ Self-actualization ได้แก่:


การดึงศักยภาพสูงสุดออกมาใช้: การใช้พรสวรรค์ สติปัญญา และความคิดสร้างสรรค์อย่างเต็มกำลัง เพื่อสร้างสรรค์สิ่งที่มีคุณค่า ไม่ใช่ทำเพียงเพื่อเงินทองหรือชื่อเสียง

การรู้จักและยอมรับตนเองตามความเป็นจริง: เข้าใจทั้งจุดแข็งและข้อจำกัดของตัวเอง รวมถึงยอมรับธรรมชาติของผู้อื่นและโลกใบนี้โดยไม่อคติ

ความเป็นอิสระทางความคิด (Autonomy): สามารถตัดสินใจและดำเนินชีวิตตามหลักการหรือคุณค่าภายในของตนเอง ไม่ไหลตามกระแสสังคมหรือแรงกดดันจากภายนอกจนสูญเสียตัวตน

การมีเป้าหมายที่ยิ่งใหญ่กว่าตัวเอง: มักมุ่งเน้นไปที่การแก้ปัญหา การช่วยเหลือผู้อื่น หรือการทำประโยชน์เพื่อส่วนรวมมากกว่าการหมกมุ่นอยู่กับเรื่องส่วนตัว

การเปิดรับประสบการณ์และเติบโตอย่างต่อเนื่อง: มองชีวิตเป็นกระบวนการเรียนรู้ที่ไม่สิ้นสุด มีความสุขกับปัจจุบันขณะ และสามารถชื่นชมสิ่งธรรมดาในชีวิตได้อย่างลึกซึ้ง

มุมมองในบริบททางพุทธศาสนา (ตามเนื้อหาในหน้าเว็บที่กำลังเปิดอยู่): ในบทความได้เทียบเคียงคำนี้ไว้กับหลัก "อัตตสัมปทา" (การทำตนให้ถึงพร้อม หรือการพัฒนาตนให้สมบูรณ์) ซึ่งเป็นหนึ่งใน บุพนิมิตของมรรค ๗ ประการ หมายถึงความเชื่อมั่นในศักยภาพของมนุษย์และลงมือฝึกฝนพัฒนาตนเองให้ก้าวหน้าขึ้นตามลำดับ จากปุถุชนไปสู่อริยบุคคล จนบรรลุความหลุดพ้นเป็นอิสระอย่างสมบูรณ์ (ความเป็นพระอรหันต์) ซึ่งถือเป็นการจบกระบวนการพัฒนาศักยภาพสูงสุดของมนุษย์


วันพฤหัสบดีที่ 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

เครื่องช่วยในการปฏิบัติธรรม

เครื่องช่วยในการปฏิบัติธรรม  


ตอนนี้เราจะเข้าสู่มรรคแล้ว แต่ท่านว่าก่อนที่มรรคจะเกิดขึ้น หรือจะเข้าถึงทางนั้น จะมีบุพนิมิต บุพนิมิต แปลคล้ายๆ คําว่าลาง แต่คําว่าลางก็ไม่เหมาะ เป็นความเชื่อถือโชคลาง ก็ไม่ค่อยดี เอาเป็นว่าหมายถึงสิ่งที่ส่อ แสดง หรือเครื่องหมายนําหน้า คือเครื่องหมายที่แสดงก่อนหน้าที่ เหตุการณ์อย่างใดอย่างหนึ่งจะเกิดขึ้น กล่าวคือ เมื่ออะไรบางอย่าง จะเกิดขึ้น จะมีบุพนิมิตหรือเครื่องหมายที่ส่อแสดงขึ้นมาก่อน 


พระพุทธเจ้าตรัสว่า เปรียบเหมือนว่า เมื่อพระอาทิตย์จะขึ้นมา  ย่อมมีแสงอรุณขึ้นมาก่อน เป็นบุพนิมิต ฉันใด ก่อนที่เราจะ เข้าสู่มรรค ก็มีบุพนิมิตของมรรคขึ้นมาก่อน ฉันนั้น 


บุพนิมิต  ที่ท่านกล่าวไว้นี้ มีถึง ๗ ประการด้วยกัน ซึ่งเป็น เรื่องของการศึกษาทั้งหมด


ดังได้บอกแล้วว่า  การปฏิบัตินั้นคือการศึกษา  ปริยัติและปฏิบัติรวมกันคือการศึกษา มรรคของเรานั้นรวมลงในอะไร  มรรคมีองค์ ๘ ตั้งแต่สัมมาทิฏฐิ จนถึงสัมมาสมาธิ  จัดรวมเข้าเหลือ ๓ หมวด คือ ศีล สมาธิ ปัญญา ที่เรียกชื่อว่า ไตรสิกขา 


ตกลงว่า มรรค กับ สิกขามาชนกันแล้ว  มรรคนั้นแยกออกไป  พอสรุปอีกที กลายเป็นสิกขา


สิกขา  ก็คือ  การทําตัวให้เดินตามมรรค  หมายความว่า  มรรคเป็นตัวทางเดิน  มันยังอยู่นิ่งๆ พอสิกขาขึ้นมา  ก็คือเราทําตัวฝึกตัวให้เดินไปตามมรรค  เมื่อเราทําตัวฝึกตัวให้เดินไปได้ถูกทาง ทางที่เดินไปนั้นก็เป็นมรรค  เพราะฉะนั้น  มรรคก็มาจากสิกขา  สิกขาก็คือมรรค  แต่ไม่ใช่อันเดียวกันนะ  ต้องแยกให้ถูก 


สิกขา นั้น คือการที่เราฝึกตนทําตัวให้เดินไปตามมรรค  ส่วน มรรค ก็คือทางที่เราฝึกเดินไปให้มีให้เป็นจริงขึ้นมาด้วยสิกขา 


ตกลงว่า มรรคคือการดําเนินชีวิตที่ถูกที่ดีนี้ เป็นเรื่องของการศึกษา สําเร็จด้วยสิกขาทั้งหมด เพราะฉะนั้น  สิ่งที่เป็นบุพนิมิตของมรรค ก็เป็นบุพภาคของการศึกษาด้วย 


ในวงการศึกษานั้น  ถ้าถือตามหลักพระพุทธศาสนาจะมองเห็นตรงนี้เป็นจุดสําคัญ เราจะเห็นว่า พระพุทธศาสนาแสดงหลักการอะไรบ้าง  ประการที่หนึ่ง  ต้องมีตถาคตโพธิสัทธา เชื่อในปัญญาตรัสรู้ของมนุษย์ที่ว่ามนุษย์สามารถพัฒนาตนเป็นพุทธะได้ เชื่อในศักยภาพของมนุษย์ก่อน  ในการศึกษาก็เหมือนกันต้องมีความเชื่อนี้  แล้วก็ต้องมีบุพนิมิต ๗ ประการเหมือนกัน ถ้าจะดูว่าตรงกันไหม อย่างน้อยต้องดูว่าพระพุทธศาสนาเสนออะไร  ที่จะมานํามรรคและการศึกษา โดยดูที่บุพนิมิต ๗ ประการนี้ 


บุพนิมิตนั้นไม่ใช่เฉพาะว่าเป็นลางหรือเป็นเครื่องหมายที่ส่อ แสดงว่า เราจะเข้าถึงมรรคเท่านั้น แต่เป็นปัจจัยสําคัญซึ่งท่านบอกว่า จะทําให้มรรคที่ยังไม่เกิด ก็เกิดขึ้น มรรคที่เกิดขึ้นแล้ว ก็จะ เจริญเต็มบริบูรณ์ด้วย


ที่ว่านั้นหมายความว่า มันเป็นเครื่องช่วยในระหว่างเดินทางด้วย กล่าวคือ ตอนแรกมันเป็นเครื่องช่วยนําเข้าสู่ทาง แล้วต่อไป ระหว่างเดินทาง มันก็เป็นเครื่องช่วยให้เราเดินทางได้ผลดี จนกระทั่งบรรลุจุดมุ่งหมายด้วย เพราะฉะนั้น จึงเป็นทั้งตัวนํา และเป็นตัวช่วย 


 ตัวนํา และตัวช่วยที่เรียกว่า บุพนิมิตของมรรค หรือบุพภาคของการศึกษา ๗ ประการ คืออะไรบ้าง 


 ๑. กัลยาณมิตตตา   ความมีกัลยาณมิตร ข้อนี้ พูดกันบ่อยๆ อยู่แล้ว ท่านเอามายกเป็นข้อที่หนึ่งเลย 


ความมีกัลยาณมิตร ถ้าพูดอย่างภาษาง่ายๆ ก็คือมี สภาพแวดล้อมทางสังคมที่ดี ซึ่งถ้าจํากัดแคบเข้ามา ก็เป็นตัว บุคคล เช่น พ่อแม่ ครูอาจารย์ โดยเฉพาะครูอาจารย์ซึ่งทําหน้าที่ สําคัญที่สุดของกัลยาณมิตร คือการช่วยแนะนําชี้แจงชักนําเด็กเข้า สู่ทางที่ถูกต้อง ชักนําเข้าสู่การศึกษา ครูมีหน้าที่ในแง่นี้ จึงเป็นบุพนิมิตของการศึกษา 


เพราะฉะนั้น  พูดในความหมายหนึ่ง ครูทําหน้าที่เป็นบุพนิมิตของการศึกษา ไม่ใช่เป็นตัวการศึกษา ครูไม่สามารถให้ การศึกษาแก่เด็กได้ แต่ครูเป็นผู้สามารถชักนําเด็กเข้าสู่กระบวนการของการศึกษา เพราะทําหน้าที่เป็นกัลยาณมิตร  ตลอดไปจนกระทั่งถึงสื่อมวลชนที่ดี 


สื่อมวลชนปัจจุบันทําหน้าที่สําคัญในทางการศึกษามาก รวมทั้งทําลายการศึกษาด้วย ถ้าเป็นสื่อมวลชนที่ไม่ดี ก็ทําลาย การศึกษา ถ้าเป็นสื่อมวลชนที่ดี ก็ทําหน้าที่ให้การศึกษา ปัจจุบันนี้ ดูเหมือนว่าสื่อมวลชนจะทําบทบาททางการ ศึกษามากยิ่งกว่าครูอาจารย็ในโรงเรียนด้วยซ้ำไป อันนี้เป็นเรื่องสําคัญประการแรก คือจะต้องมีกัลยาณมิตร 


 อย่างไรก็ตาม  การมีกัลยาณมิตรนั้น ไม่ใช่ว่าคนอื่นจะมา เป็นกัลยาณมิตรให้อย่างเดียว ตัวเองก็ต้องรู้จักเลือกคบหา กัลยาณมิตรด้วย 


จริงอยู่ เป็นหน้าที่ของสังคม โดยเฉพาะหัวหน้าที่รับผิดชอบ เช่น พ่อแม่ ครูอาจารย์ ผู้ปกครอง จะต้องทําตัวเป็นกัลยาณมิตร สรรหาและสรรค์สร้างกัลยาณมิตรให้แก่คนในความรับผิดชอบ ของตน เช่น สรรหาและสรรค์สร้างรายการทางสื่อมวลชนที่ดีๆ เป็นต้นแก่เด็กและประชาชน แต่ตัวเด็กและตัวคนนั้นๆ เอง ก็ต้องรู้จัก เลือกคบหากัลยาณมิตรเองด้วย เช่นรู้จักเลือกคบคน รู้จักหา แหล่งความรู้แหล่งความคิดสร้างสรรค์รู้จักเลือกบุคคลที่จะนิยมเป็นแบบอย่างในความประพฤติหรือในการครองชีวิต เป็นต้น 


การศึกษาจะเริ่มต้นจริง เมื่อคนนั้นเองเริ่มรู้จักหา กัลยาณมิตร พูดง่ายๆ ว่า ถ้าเด็กเริ่มรู้จักเลือกดูรายการโทรทัศน์ รู้จักเลือกอ่านหนังสือที่มีประโยชน์ รู้จักคบหาหรือเลือกปรึกษาคน นั่นคือการศึกษาเริ่มต้นแล้ว ช่องทางแห่งชีวิตที่ดีงาม หรือมรรคได้เปิดขึ้นแล้ว 


ถ้าเป็นผู้ปฏิบัติธรรมลงลึกในด้านจิตตภาวนา เช่น จะไปทํากรรมฐาน  ถ้าได้อาจารย์ที่เป็นกัลยาณมิตร หรือรู้จักเลือกกัลยาณมิตร   รู้จักสอบถามปรึกษา  แม้แต่รู้จักเลือกอ่าน ค้นคว้า หนังสือคู่มือคําอธิบาย ก็เป็นเครื่องหมายส่อแสดงถึงความหวัง ในการที่จะก้าวหน้าต่อไปสู่ความสําเร็จในการปฏิบัติธรรมนั้น 


๒. สีลสัมปทา   การทําศีลให้ถึงพร้อม ศีลคืออะไร ศีลคือ ความเป็นระเบียบเรียบร้อยราบรื่นในการดําเนินชีวิตและการอยู่ร่วมในสังคม เริ่มต้นแต่ความมีวินัยและข้อปฏิบัติในการอยู่ร่วมกัน ด้วยดีในสังคม ความสัมพันธ์ในสังคมที่ดี 


เมื่อกี้ในข้อ ๑ เรามีสิ่งแวดล้อมที่ดีในสังคม  เป็นเรื่องที่ว่าเราได้จากสังคมมาให้กับตัว แต่มาถึงข้อที่ ๒ นี้ เรามีส่วนร่วมที่จะต้อง ให้แก่สังคมบ้าง และเป็นการเริ่มฝึกตนเองแล้วด้วย คือฝึกตัวเองให้มีวินัยที่จะไม่ให้ตัวเองไปเป็นเครื่องก่อกวนให้เสียความเรียบร้อยของสังคม แต่ให้เป็นส่วนร่วมที่ช่วยสร้างความเรียบร้อยราบรื่น 


สีลสัมปทามีความหมายว่าทําศีลให้สมบูรณ์ ทําศีลให้เต็มขึ้นมา การทําให้มีศีลขึ้นมานี้ก็หมายถึงว่า ต้องสร้างสรรค์ความมีศีล  สัมปทาในที่นี้คือการสร้างสรรค์หรือทําให้สมบูรณ์ ทําให้มีขึ้นมาเต็มที่  สีลสัมปทาคือสร้างสรรค์ความสัมพันธ์ที่ดีในสังคม 


ตัวเองจะต้องมีความสัมพันธ์กับผู้อื่นดีด้วย ต้องเกื้อกูลแก่สังคมด้วย ไม่ใช่เป็นฝ่ายรับจากกัลยาณมิตรอย่างเดียว ตัวเองจะต้องแสดงออกต่อผู้อื่นในทางที่ไม่เบียดเบียน ไม่ทําความ เดือดร้อนแก่สังคม จะต้องมีความสัมพันธ์ที่เกื้อกูลต่อสังคม ต่อเพื่อนมนุษย์ แล้วก็จัดระเบียบการดำเนินชีวิตของตนให้ดี 


ทําไมจะต้องมีศีล ถ้าอุปมาจะเข้าใจง่าย ในบ้านหรือที่ทํางาน หรือในห้องที่อยู่ของเรา ถ้าข้าวของเครื่องใช่วางสุมเกะกะ สับสนไปหมด จะเคลื่อนไหวจะทําอะไรจะหยิบอะไรใช่ ก็ติดขัด ไม่ สะดวก ไม่มีช่องที่จะลง หาของที่จะใช่ก็ไม่เจอ จึงต้องจัดวาง สิ่งของเครื่องใช้ต่างๆ ให้เป็นระเบียบ เป็นที่เป็นทาง จึงจะอยู่สบาย และทําอะไรๆ ได้คล่องสะดวก


ชีวิตของเราและสังคมก็เหมือนกัน ถ้าสับสนวุ่นวายไม่เป็น ระเบียบ เช่นวันหนึ่งๆ ไม่รู้เลยว่าจะทําอะไรเวลาไหน อยู่ด้วยกันมี แต่การเบียดเบียน ต้องหวาดกลัวคอยระแวงระวังอันตราย ก็ไม่ เป็นอันทําอะไร ไม่มีทางจะทําอะไรให้ชีวิตและสังคมเจริญงอกงาม ขึ้นไปได้จะทําอะไรก็ไม่มีช่องที่จะลง จึงต้องมีการจัดระเบียบชีวิต และจัดระเบียบสังคมอย่างน้อยไม่ให้เป็นอยู่อย่างสับสนวุ่นวาย ไม่ให้สังคมเต็มไปด้วยการเบียดเบียนละเมิดต่อกัน 


เมื่อจัดระเบียบชีวิตและการอยู่ร่วมสังคมให้เรียบร้อยดีแล้วสภาพชีวิตและความสัมพันธ์ทางสังคมนั้น ก็เอื้อโอกาสแก่การที่จะทําความดีงาม ทําสิ่งที่เป็นประโยชน์ หรือทํากิจกรรมอื่นๆ ในทางที่ จะพัฒนาชีวิตและพัฒนาสังคมนั้นให้มากและให้ได้ผลดีต่อไป 


ความมีชีวิตและการอยู่ร่วมกันที่เป็นระเบียบเรียบร้อย เรียกว่าศีล การจัดระเบียบชีวิตและการอยู่ร่วมกันให้เรียบร้อย ราบรื่น เรียกว่าวินัย 


พูดอีกอย่างหนึ่งในทางกลับกันว่าวินัย คือ การจัดระเบียบ ชีวิตและความสัมพันธ์ในสังคมให้เรียบร้อย เพื่อเอื้อโอกาสต้อการ สร้างสรรค์พัฒนายิ่งๆ ขึ้นไป และศีล ก็คือ ความมีวินัย หรือความ เป็นผู้ตั้งอยู่ในวินัยนั้น 


พูดให้สั้นอีกสํานวนหนึ่งว่า วินัย คือการจัดระเบียบให้เอื้อ โอกาสต่อการพัฒนาของชีวิตและสังคม และ ศีล คือความเป็นผู้ ตั้งอยู่ในวินัยนั้น 


การที่จะฝึกให้มีศีล ข้อสําคัญก็คือการมีวินัย โดยเฉพาะ สําหรับพระจะเห็นว่า การที่จะมีศีลนั้น หลักสําคัญก็คือการฝึกในเรื่องวินัย  วินัยก็คือระเบียบการดําเนินชีวิต และการอยู่ร่วมในสังคม 


เพราะฉะนั้น หลักข้อนี้ก็คือการที่จะต้องสร้างสรรค์ ความสัมพันธ์ที่ดีในทางสังคม การรู้จักอยู่ร่วมกับผู้อื่นด้วยดี โดย ไม่เบียดเบียนกัน โดยเกื้อกูลกัน และมีระเบียบในการดําเนินชีวิต อันนี้ก็เป็นบุพนิมิตของการศึกษา 


๓.  ฉันทสัมปทา    การทําฉันทะให้สมบูรณ์ ก็คือ การสร้างสรรค์แรงจูงใจที่เรียกว่าฉันทะ ที่พูดไปแล้ว 


แรงจูงใจเป็นสิ่งสําคัญมากในการศึกษา ถ้าไม่มีแรงจูงใจ เราจะก้าวเดินไปได้ยาก เราจะเดินไม่ออกหรือไม่ยอมออกเดิน เพราะฉะนั้น จะต้องมีแรงจูงใจ แต่ต้องเป็นแรงจูงใจที่ถูกต้อง คือ ฉันทะ คือความใฝ่รู้ และใฝ่ทํา หรืออยากรู้อยากทํา ที่ได้พูดมาแล้ว ไม่ใช่เอาแต่อยากได้ อยากมี อยากเสพ สําหรับปัจจุบัน อย่างน้อยต้องให้เกิดให้มีค่านิยมในการผลิต โดยเลือกผลิตแต่สิ่งที่ดีงาม มีคุณค่าส่งเสริมคุณภาพชีวิต 


๔. อัตตสัมปทา   การทําตนให้สมบูรณ์ หรือพัฒนาตนให้เต็มที่ 


อัตตสัมปทา นี้ขอใช้ภาษาอังกฤษหน่อย คือพอดีมีคำภาษาอังกฤษที่เขาใช้มาตรงกันเข้า เรียกว่า  self-actualization  ในจิตวิทยาการศึกษาปัจจุบัน  หลักการนี้มีความสำคัญอยู่พอสมควร self-actualization ที่จริงอยู่ในอัตตสัมปทานี้เอง


เรามีความเชื่อในศักยภาพของมนุษย์อยู่แล้วตามหลักโพธิสัทธา  มาถึงตอนนี้  การสร้างสรรค์ตนเองให้สมบูรณ์  ก็คือ การพัฒนาศักยภาพนั้นให้เต็มที่


อัตตสัมปทานี้  เป็นศัพท์ธรรมที่เรามองข้ามไป  แปลกเหมือนกันว่าทำไมเราจึงข้ามหลักนี้ไป  พระพุทธเจ้าตรัสไว้กับข้ออื่นๆ ในชุดเดียวกันรวมเป็น ๗ ข้อและเรียงลำดับไว้อย่างนี้  แต่ธรรมชัดนี้ถูกมองข้ามไป  ไม่มีใครสนใจพูดถึง  ข้อไหนบังเอิญปรากฎในที่อื่นด้วยก็มีคนรู้จัก  แต่หลายข้อในชุดนี้  เป็นหลักธรรมที่คนไม่คุ้นเลย  จึงต้องเอามาทบทวนกัน


พระพุทธเจ้าตรัสไว้ว่าบุพนิมิตของมรรคข้อที่ ๔ คือ อัตตสัมปทา การสร้างสรรค์ตนเองให้สมบูรณ์ หรือพัฒนาตนเองให้เต็มที่ หมายความว่า ต้องทําศักยภาพของตนให้เต็มบริบูรณ์ ผู้ที่เป็นปุถุชนก็ต้องพัฒนาตนให้เป็นอารยชน หรืออริยบุคคล  ผู้ที่เป็นอริยะอยู่แล้ว ก็ต้องพัฒนาให้สูงขึ้นไป   ถ้าเป็นโสดาบัน  ก็ก้าวต่อไปเป็นสกทาคามี และ อนาคามีตามลําดับ จนกว่าจะเป็นพระอรหันต์  ถึงความเป็นพระอเสขะ หลุดพ้นเป็นอิสระโดยสมบูรณ์ จบกระบวนการของการศึกษา 


อย่างไรก็ตาม  ข้อนี้จะไม่อธิบายมาก   เพราะมีแง่ความหมายที่สมัยปัจจุบันก็อธิบายกันอยู่แล้ว เพียงแต่ให้เห็นว่าพระพุทธศาสนาแสดงไว้เป็นข้อที่ ๔ ในบุพนิมิตของการศึกษา  ส่วนที่จะต่างกันก็คือ ที่ว่าเต็มบริบูรณ์นั้นคืออย่างไร และการทําให้เต็มนั้นคือทําอย่างไร 


๕. ทิฏฐิสัมปทา    การทําทิฏฐิให้ถึงพร้อม หรือการสร้างสรรค์ทิฏฐิให้สมบูรณ์ 


ทิฏฐิ  คือ อะไร  ทิฏฐิคือทัศนคติ  ค่านิยม  ความคิดเห็น ท่าทีของบุคคลต่อสิ่งต่างๆ เจตคติ หรือทัศนคติ และค่านิยม มีความ สําคัญมากในการศึกษา  พระพุทธเจ้าสอนว่า จะต้องมีทิฏฐิ มีทัศนคติ มีค่านิยมที่ถูกต้อง ในการศึกษานั้น  สิ่งหนึ่งที่จะต้องทํา  ก็คือการพัฒนาในเรื่องทัศนคติและค่านิยม ซึ่งเรียกว่าทิฏฐิสัมปทา 


ทัศนคติและค่านิยมที่สําคัญซึ่งพระพุทธศาสนาย้ำกอนอื่น ถือว่าเป็นสัมมาทิฏฐิเบื้องต้น ก็คือการมองสิ่งทั้งหลายตามความเป็นไปแห่งเหตุปัจจัย  อันนี้เป็นทัศนคติสําคัญในการมองโลกเพื่อ จะให้เห็นสิ่งทั้งหลายตามความเป็นจริง เด็กของเราได้ฝึกการมองโลกมองชีวิตแบบนี้บ้างไหม 


หลักการต่างๆ ในชุดนี้ ว่าที่จริงก็สัมพันธ์กันหมด แม้แต่แรงจูงใจในการสร้างสรรค์และในการใฝ่รู้ ถ้าเรามีทัศนคติในการ มองสิ่งทั้งหลายตามความสัมพันธ์แห่งเหตุปัจจัย ก็จะสนับสนุนให้ เราอยากรู้อยากเข้าถึงความจริง ทําให้เราสืบค้นเหตุปัจจัยของสิ่งทั้งหลาย เพราะการที่จะเข้าถึงความจริงของสิ่งทั้งหลายได้นั้น จะต้องค้นหาเหตุปัจจัยของมัน 


หลักความจริงประการสําคัญอย่างหนึ่งก็คือ ความเป็นไป ตามเหตุปัจจัย พระพุทธศาสนาประกาศหลักการแห่งความเป็นไป ตามเหตุปัจจัย ทัศนคติหรือท่าทีของมนุษย์ต่อโลก ที่ควรจะต้องมีเป็นประการแรก ก็คือการมองสิ่งทั้งหลายตามความสัมพันธ์ หรือตามความเป็นไปแห่งเหตุปัจจัย จะต้องพยายามฝึกกันให้มีทัศนคตินี้ ส่วนท่าทีหรือทัศนคติและค่านิยมที่พึงประสงค์อย่างอื่น จะตามมาทีหลัง เช่นค่านิยมในการผลิต เป็นต้น 


ถ่าเรารู้จักมองสิ่งทั้งหลายตามความเป็นจริง มองเห็นความ เป็นไปตามเหตุปัจจัยแล้ว มันก็ส่งเสริมการสร้างสรรค์ เพราะการมองเห็นเหตุปัจจัย ก็คือการมองเห็นกระบวนการเกิดมีขึ้นของสิ่ง ต่างๆ และความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งทั้งหลาย


การมองในแนวทางที่จะสืบค้นเหตุปัจจัยย่อมส่งเสริมการอยากรู้ความจริง และการสร้างสรรค์สิ่งดีงามให้เกิดขึ้น เพราะในการเรียนรู้กระบวนการแห่งเหตุปัจจัยนั้น จะทําให้มองเห็นอาการที่ สิ่งใดสิ่งหนึ่งเกิดมีขึ้นและการที่สิ่งที่เกิดมีขึ้นแล้วนั้น เป็นเหตุปัจจัยให้เกิดผลดีหรือผลร้ายสืบทอดต่อไปอีกอย่างไรๆ ทําให้อยากเห็นการเกิดขึ้นของสิ่งที่ดีงาม และอยากรู้ความจริงใน กระบวนการแห่งเหตุปัจจัยนั้น 


ในทางกลับกัน ความใฝ่รู้และใฝ่สร้างสรรค์ ก็ส่งเสริมการมองหาเหตุปัจจัยด้วย เพราะเมื่อเด็กอยากจะทําอะไร อยากจะสร้างสรรค์อะไร แกจะต้องเรียนรู้เหตุปัจจัยว่า สิ่งนี้ทําขึ้นมาได้ อย่างไร มีเหตุมีปัจจัย มีองค์ประกอบอะไรบ้าง ที่เขาจะต้องทําเพื่อสร้างสรรค์มันขึ้นมา 


อย่างน้อย ผู้ที่ดําเนินชีวิตอยู่ในโลกอยู่ในสังคม ทําการอย่าง ใดอย่างหนึ่ง หรือปฏิบัติธรรมอะไรก็ตาม เมื่อมองดูความสําเร็จ หรือความล้มเหลว ความเจริญหรือความเสื่อมของตนเองก็ตาม ของผู้อื่นก็ตาม ถ้ามีทัศนคติที่มองตามเหตุปัจจัย ก็จะได้พิจารณา สืบค้นหาเพื่อจะได้แก้ไขป้องกันหรือส่งเสริมตามเหตุปัจจัยอย่างถูกต้อง ไม่ใช่เอาแต่โทษคนโน้นคนนี้ สิ่งโน้นสิ่งนี้เรื่อยไปอย่างเลื่อนลอย 


นอกจากนั้น ท่าทีของการมองตามเหตุปัจจัย ยังไปสนับสนุนตัวท้ายที่จะพูดต่อไปด้วย คือทําให้รู้จักคิดพิจารณาสืบ สาวหาเหตุปัจจัย ตามหลักโยนิโสมนสิการ เพราะฉะนั้น จึงให้มี การสร้างเสริมหรือสร้างสรรค์ทัศนคติ และค่านิยมที่ถูกต้อง คือให้มีทิฏฐิสัมปทา เป็นประการที่ ๕ 


๖. อัปปมาทสัมปทา   การสร้างสรรค์ความไม่ประมาทให้สมบูรณ์ 


ความไม่ประมาทนั้น คือการมีจิตสํานึกในเรื่องกาลเวลา และความเปลี่ยนแปลง 


คนที่จะมีความไม่ประมาท ก็เพราะสํานึกในเรื่องกาลเวลาว่า เวลาเคลื่อนไปผ่านไปตลอดเวลา เดี๋ยววันๆ เดี๋ยววันหมดไป เดี๋ยวคืน เวียนมา เดี๋ยวเดือนหนึ่ง เดี๋ยวปีหนึ่ง กาลเวลาและวารีไม่รอใคร จะทําอะไรต้องรีบทํา เพราะฉะนั้น จะต้องมีความกระตือรือร้น เร่งขวนขวายทําสิ่งต่างๆ อันนี้คือจิตสํานึกในกาลเวลา 


ทีนี้ความสํานึกในกาลเวลาเกิดขึ้นเพราะอะไร  ก็เพราะมองเห็นการเปลี่ยนแปลง กาลเวลาเกิดขึ้นเพราะอะไร  กาลเวลากําหนดด้วยการเปลี่ยนแปลง  ที่มีวันมีคืนก็เกิดจากโลกหมุนรอบดวงอาทิตย์ โลกหมุนรอบตัวเองรอบหนึ่ง  ก็เป็นวันหนึ่ง  หมุนรอบดวงอาทิตย์ไปได้รอบหนึ่งเต็มบริบูรณ์ก็เป็นปีหนึ่ง 


กาลเวลาผ่านไป พร้อมด้วยการเคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงของ สิ่งทั้งหลาย รวมทั้งความเปลี่ยนแปลงในชีวิตของเราที่ไม่อยู่นิ่ง ตลอดเวลา ทุกส่วนในชีวิตของเราทั้งรูปธรรมนามธรรม มีการเกิด ดับอยู่ตลอดเวลา  ชีวิตของเราจะต้องแตกดับอย่างแน่นอน และชีวิตจะเป็นอย่างไรต่อไป ก็ไม่แน่นอน แล้วแต่เหตุปัจจัยทั้งภายใน และภายนอก จึงต้องขวนขวายเรียนรูและกระทําเหตุปัจจัยเท่าที่เราทําได้ให้ดีที่สุด ด้วยความไม่ประมาท 


พระพุทธศาสนาสอนนักสอนหนาในเรื่องความเปลี่ยนแปลง สอนหลักอนิจจังเรื่องการเกิดขึ้นและดับสลาย ก็ด้วยต้องการให้เรา มีความไม่ประมาท พระพุทธเจ้าตรัสปัจฉิมวาจา วาจาสุดท้ายที่ ตรัสก่อนปรินิพพาน เหมือนกับวาจาสั่งเสียของพระองค์ คือ คําว่า


วยธมฺมา  สงฺขารา, อปฺปมาเทน สมฺปาเทถ. 


แปลว่า สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมสลายไปเป็นธรรมดา ท่านทั้งหลายจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อม หรือแปลว่า จงทํากิจให้บริบูรณ์ ด้วยความไม่ประมาท หรือที่นิยมแปลกันให้ได้ความเต็มที่ว่า จงยังประโยชน์ตนและประโยชน์ ผู้อื่นให้ถึงพร้อม ด้วยความไม่ประมาท 


พุทธพจน์นี้แสดงถึงการที่พระองค์นําเอาหลักอนิจจัง หรือหลัก ความไม่เที่ยงนั้น มาสัมพันธ์กับความไม่ประมาท ด้วยการปลุกเร้าให้มีสติ ที่จะตื่นตัวทันต่อความเปลี่ยนแปลง ที่เป็นเรื่องของความไม่เที่ยง ไม่คงทน ไม่คงที่ เพื่อกระตุ้นเร้าให้ไม่ประมาท ที่จะใช้ปัญญา ตรวจตราค้นหาเหตุปัจจัยแห่งความเจริญงอกงามและความเสื่อมสลาย แล้วพากเพียรขวนขวายแก้ไขปัญหาและทําประโยชน์ให้สําเร็จทันกาล ด้วยการปฏิบัติจัดการที่ตรงตามเหตุปัจจัย เรามักจะมองข้ามพระพุทธพจน์สําคัญที่เป็นปัจฉิมวาจา หรือวาจาสุดท้ายนี้ไป 


การที่พระพุทธเจ้าสั่งเสียสิ่งใด ก็แสดงว่าพระองค์ทรงถือว่าสิ่ง นั้นสําคัญมาก แต่ชาวพุทธไม่ค่อยเอาใจใส่คําสั่งเสียของพระศาสดา 


พระพุทธเจ้าตรัสสอนให้ไม่ประมาท เพราะสิ่งทั้งหลายไม่เที่ยง เราจึงควรมีจิตสํานึกในกาลเวลาและจิตสํานึกในความ เปลี่ยนแปลง และให้จิตสํานึกในความเปลี่ยนแปลงนั้น เป็น ตัวกระตุ้นเร้าให้มีความไม่ประมาท 


เพราะฉะนั้น สิ่งหนึ่งที่เป็นบุพนิมิตของการศึกษา หรือเป็น เครื่องนําเข้าสู่การเดินตามมรรคหรือการปฏิบัติธรรม ก็คือความ กระตือรือร้น ความเร่งขวนขวายไม่ประมาท


หลักพระพุทธศาสนาย้ำเตือนเราไม่ให้เป็นคนเฉื่อยชา ไม่ให้เป็นคนอยู่นิ่งเฉย ให้มีสติ ระลึกระวัง ตื่นตัวอยู่เสมอ ไม่ปล่อยเวลา ให้ผ่านไปเปล่า มีอะไรเกิดขึ้น จะเป็นเหตุของความเสื่อม ก็เร่งหลีกละแก้ไขป้องกัน อะไรจะเป็นเหตุของความเจริญ ก็เร่งปฏิบัติจัดทํา 


อัปปมาทธรรมนี้ พระพุทธเจ้าตรัสย้ำไว้ไม่รู้กี่ครั้ง ย้ำในฐานะบุพนิมิตของการศึกษา ย้ำในฐานะปัจฉิมวาจา ย้ำในฐานะที่เป็นธรรมที่ครอบคลุมการปฏิบัติทั้งหมดเหมือนกับรอยเท้าช้าง 


หลายท่านคงเคยได้ยิน  พระพุทธเจ้าตรัสว่า  รอยเท้าของสัตว์บกทั้งหลาย ย่อมรวมลงได้ในรอยเท้าช้าง ฉันใด  ธรรมทั้งหลายก็รวมลงได้ในความไม่ประมาท  ฉันนั้น  ถ้ามีความไม่ประมาทแล้ว ก็สามารถปฏิบัติธรรมทุกข้อ แต่ถ้าประมาทเสียอย่างเดียว  ธรรมทั้งหลายที่เรียนมาก็ไร้ประโยชน์  เพราะไม่เอามาปฏิบัติ ไม่เอามาใช้  ฉะนั้น จึงให้มีความไม่ประมาท 


ตกลงว่า  อัปปมาทสัมปทา  การสร้างสรรค์ความกระตือรือร้น ความเร่งขวนขวาย หรือการมีจิตสํานึกในเรื่องกาลเวลาและความเปลี่ยนแปลงที่ทําให้กระตือรือร้นอยู่เสมอนี้ เป็นหลักสําคัญที่ เรียกว่า เป็นบุพนิมิตประการที่ ๖ ของการศึกษา 


๗. โยนิโสมนสิการสัมปทา   การทําโยนิโสมนสิการให้ถึงพร้อม หรือสร้างสรรค์โยนิโสมนสิการให้สมบูรณ์ 


โยนิโสมนสิการ   แปลว่า   การทําในใจโดยแยบคาย คือการ รู้จักพิจารณาโดยแยบคาย แปลแบบภาษาสมัยใหม่ว่า รู้จักคิด หรือคิดเป็น โดยเฉพาะ การพิจารณาสิ่งทั้งหลายตามแนวทางของเหตุปัจจัย


ถ้าเรามีทิฏฐิสัมปทา มีท่าทีแห่งการมองสิ่งทั้งหลายตามเหตุ ปัจจัยแล้ว ก็หวังได้ว่าเราจะใช้โยนิโสมนสิการ และถ้าเราใช้โยนิโส มนสิการ เราก็จะเจริญยิ่งขึ้นในทิฏฐิสัมปทา 


ความจริง หลักเหล่านี้สัมพันธ์กันหมด  เมื่อตัวใดตัวหนึ่ง เกิดขึ้นแล้ว ก็โน้มเอียงที่จะพาตัวอื่นๆ เกิดตามมาด้วย ดังนั้น เมื่อมีแรงจูงใจที่ถูกต้องตามหลักฉันทสัมปทา ซึ่งเป็น ข้อที่ ๓ ก็จะเร้าใจให้คิดพิจารณาสืบค้นเหตุปัจจัยเป็นต้น โยงมาถึงข้อสุดท้าย คือโยนิโสมนสิการด้วยเช่นกัน 


แม้แต่ข้อที่ ๑ คือ ความมีกัลยาณมิตร ก็สัมพันธ์กับโยนิโสมนสิการนี้อย่างใกล้ชิด ตัวอย่างเช่น การรู้จักเลือกหากัลยาณมิตร  ทําให้เด็กรู้จักเลือกดูรายการทีวี และเลือกอ่านหนังสือที่มี ประโยชน์ จากนั้นโยนิโสมนสิการนี้ก็พาลึกลงไปอีก คือทําให้เด็กรู้จักดูรู้จักอ่านรู้จักพิจารณาให้ได้สารประโยชน์จากรายการที่ดู และจากหนังสือที่อ่านนั้นอย่างแท้จริง นี่คือเพราะว่า ถ้าเรามีโยนิโสมนสิการ เราก็จะมองสิ่ง ทั้งหลายโดยพิจารณาว่า เหตุปัจจัยของมันเป็นอย่างไร แยกแยะ ให้เห็นว่าองค์ประกอบของมันเป็นอย่างไร มองสิ่งทั้งหลายตาม ความเป็นจริงว่ามีคุณมีโทษอย่างไร มีทางแก้ไขอย่างไร จะเอาอะไรไปใช้ประโยชน์ได้บ้างอย่างไร 


ผู้ที่ดําเนินชีวิตอยู่ในโลกในสังคม หรืออยู่กับตนเอง หรือจะปฏิบัติธรรมอะไรก็ตาม ก็ต้องรู้จักคิดพิจารณา รู้จักทําใจต่อสิ่งทั้งหลายอย่างถูกต้อง รู้จักพิจารณาประสบการณ์ที่เข้ามา เหตุการณ์ที่เกิดขึ้น และสถานการณ์ที่เผชิญ ในทางที่จะให้เกิด กุศลธรรม เกิดความรู้สึกที่ดีงาม ไม่เกิดโทษต่อชีวิต และเกิด ปัญญาที่จะแก้ไขโดยวิธีที่ถูกต้อง ที่ว่านั้นก็ขยายต่อออกไปตลอดจนรู้เข้าใจเท่าทันโลกและ ชีวิตหรือสังขารทั้งหลายตามเป็นจริงว่ามีอาการแห่งไตรลักษณ์ อย่างไร จนถึงขั้นมีจิตใจเป็นอิสระหลุดพ้นปลอดโปร่งเบิกบานผ่องใสด้วยความรู้แจ้งได้ทั้งหมดนี้ก็เปนเรื่องของโยนิโสมนสิการทั้งสิ้น หลักประการที่ ๗ คือโยนิโสมนสิการนี้ ได้พูดในที่อื่นมาก แล้ว จึงไม่จําเป็นต้องย้ำอีก 


ตกลงว่า  บุพนิมิตของการปฏิบัติธรรม หรือรุ่งอรุณของการศึกษา มี ๗ ประการด้วยกัน ในการให้การศึกษา จะต้องเน้น องค์ ๗ ประการนี้ 


เมื่อองค์ ๗ ประการนี้เกิดขึ้นแล้ว ตัวการศึกษาก็จะเกิดขึ้น ตามมาแน่นอน เหมือนสีทั้งเจ็ดที่เป็นองค์ประกอบของรุ้งเจ็ดสี กลมกลืนกันเข้าเป็นแสงตะวันส่องโลกให้สว่างหายมืดมนพ้น อันธการ 


ตัวการศึกษานั้นเริ่มที่สัมมาทิฏฐิ ซึ่งเป็นแสงสว้างเริ่มต้นของดวงปัญญา คือ ย่างเข้าสู่มรรคาหรือตัวมรรคนั่นเอง 


เมื่อเราทําตัวให้เดินตามมรรค ก็คือศึกษา ศึกษาก็มี องค์ประกอบ ๓ ส่วน ศีล สมาธิ ปัญญา แล้วแยกออกไปเป็น สัมมาทิฏฐิ จนถึงสัมมาสมาธิ แต่บุพนิมิตของมรรคและของการศึกษานั้น คืออะไร เราอย่าลืม 


ถึงตอนนี้  บางท่านอาจจะสงสัย  ก็เลยขอแทรกคําถามเข้ามาว่า  หลักธรรมที่เป็นบุพนิมิต ๗ ข้อนี้ไม่ได้อยู่ในมรรคหรือ เช่นอย่างศีลนี้  ไม่ได้อยู่ในมรรคหรือ? 


ตอบว่า ใช่ หลัก ๗ ข้อนี้ ที่จริงก็อยู่ในมรรคแล้ว  แต่ก็มีเหตุผลที่ต้องยกมาตั้งไว้ต่างหากอีก 


จะขออุปมาให้ฟัง เหมือนกับเราพูดว่า แพทย์ พระภิกษุ ครู อาจารย์นี้เป็นผู้มีอุปการคุณ เป็นบุคคลที่มีประโยชน์แก่สังคมหรือแก่ประชาชน ก็ต้องถามว่า แล้วแพทย์ พระภิกษุ ครูอาจารย์นั้น ไม่ได้เป็นประชาชน หรือ ก็เป็นใช่ไหม  แต่เป็นการแยกพูดเพื่อความประสงค์พิเศษ 


เรื่องนี้ก็เหมือนกัน หลัก ๗ ข้อนี้  ก็รวมอยู่ในมรรคนั่นแหละ   แต่แยกออกมาตั้งไว้สําหรับทําหน้าที่พิเศษอีกอย่างหนึ่ง   ในความหมายแบบเดียวกับที่ว่า  แพทย์  พระภิกษุ ครูอาจารย์ แม้จะ เป็นประชาชนเหมือนกัน  แต่ในบางกรณีเราพูดแยกออกมาจากประชาชนว่าเป็นบุคคลต่าง ๆ ที่บําเพ็ญประโยชน์แก่ประชาชน 


คําว่า ตํารวจ ทหาร ข้าราชการ และประชาชน ก็เหมือนกัน อาจมีคนสงสัยได้ว่า ทําไมไปแยกอย่างนั้น ตํารวจ ทหาร ข้าราชการไม่ได้เป็นประชาชนหรือ ก็เป็นเหมือนกัน แต่พูดแยกเพื่อ ความหมาย หรือเพื่อวัตถุประสงค์บางอย่าง นี่ก็เหมือนกัน 


ตกลงว่า ตอนนี้เราพูดถึงบุพนิมิตของการศึกษาได้ครบแล้ว ทั้ง ๗ ประการ 


 ผู้ที่ปฏิบัติธรรม ไม่ว่าจะเป็นเด็กอยู่กับพ่อแม่ที่บ้าน หรือไปเป็นนักเรียนอยู่กับครูอาจารย์ในโรงเรียน คนที่ทํางานอยู่ในองค์กร และหน่วยราชการต่างๆ ตลอดจนถึงผู้ที่ไปบําเพ็ญจิตตภาวนา เจริญสมถกรรมฐานอยู่ในป่า อยู่ในที่สงัดหลีกเร้น หรือบําเพ็ญ วิปัสสนาอยู่ในที่ใดก็ตาม ก็ควรจะต้องสร้างสรรค์หลักบุพนิมิต ๗ ประการนี้ ให้มีประจําตัว จะได้เป็นหลักประกันในการที่จะ ก้าวหน้าต่อไปในการปฏิบัติธรรมนั้นๆ จนกว่าจะบรรลุความเจริญ งอกงามเต็มบริบูรณ์แห่งศักยภาพของความเป็นมนุษย์ที่มีในตน


    



  

     

แรงขับเคลื่อนที่จะเริ่มปฏิบัติธรรม

 ตอน ๒ การเริ่มและก้าวหน้าในการปฏิบัติ 


💢แรงขับเคลื่อนที่จะเริ่มปฏิบัติธรรม 


ตอนแรกขอพูดถึงต้นทุน และเครื่องประกอบในการปฏิบัติ คนเราจะออกเดินทาง ถ้าจะให้ดี ก็ควรจะต้องมีเสบียง หรือมีทุนและเครื่องมือที่ช่วยในการเดินทาง อาจจะมีเข็มทิศ มีไม้เท้า มีไฟฉาย มีกระติกน้ำ และมีอะไรต่างๆ นี่เราก็จะเดินทางชีวิตที่เรียกว่า การปฏิบัติธรรม ก็ต้องมีทุน มีเสบียง มีเครื่องประกอบเหมือนกัน 


อย่างหนึ่งก็คือ ทุนเริ่มแรก เราจะออกเดินทาง ตอนแรกก็ยัง ไม่รู้ว่าจุดหมายนี้มีทางที่คนเดินไปถึงได้จริงหรือไม่  แต่เราอาจจะเชื่อตํารา เชื่อครูอาจารย์ เชื่อคนที่บอกว่าเคยเดินทางไปถึงแล้ว เราก็มีความมั่นใจอย่างน้อยก็มีความเชื่อเป็นต้นทุนว่า ทางที่เขา บอกนี้ เขารู้และเคยไปถึงจุดหมายจริง ซึ่งเราก็จะเดินทางไปถึงได้ ถ้าไม่เช่นนั้น เราก็ไม่เริ่มเดินทาง 


คนที่จะเดินทางชีวิตคือปฏิบัติธรรม ก็เหมือนกัน จะต้องมี ความเชื่อขั้นพื้นฐาน ความเชื่อนี้ท่านเรียกว่า ศรัทธา


ศรัทธาในที่นี้ เป็นศรัทธาในความหมายจําเพาะ  ต้องเติมคําว่า โพธิ เข้าไป เป็นโพธิสัทธา 


เติมยาวออกไปอีกหน่อยให้เต็มว่า ตถาคตโพธิสัทธา แต่จะ เรียกสั้นๆ ก็ได้ว่า โพธิสัทธา (หรือโพธิศรัทธา)


ตถาคตโพธิสัทธา  นี้ ท่านแปลกันว่า  ความเชื่อในปัญญาตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า หมายความว่าอย่างไร พระพุทธเจ้าเคยเป็นมนุษย์ธรรมดา  ต่อมาพระองค์ได้ตรัสรู้  ค้นพบสัจธรรม  ก็กลายเป็นพระพุทธเจ้า หมายความว่า  มีปัญญาที่ทําให้คนกลายเป็นพระพุทธเจ้าได้ หรือมนุษย์สามารถพัฒนาปัญญาของตัวเองให้ เป็นพุทธได้  เพราะฉะนั้น   เชื่อในปัญญาตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า ก็คือ เชื่อในปัญญาที่ทําให้มนุษย์กลายเป็นพระพุทธเจ้า 


มนุษย์จะต้องมีปัญญาตัวนี้ และมนุษย์ก็สามารถพัฒนาให้ ปัญญานี้เกิดขึ้นได้ ตรงกับที่ภาษาสมัยใหม่เรียกว่า เชื่อในศักยภาพของมนุษย์ที่พัฒนาได้  ถ้าไม่มีความเชื่ออันนี้ ก็ไปไม่รอด หรือก้าวไปไม่ได้ 


ฉะนั้น คนที่จะเริ่มต้นปฏิบัติธรรม จะต้องมีความเชื่ออันนี้ คือ มีตถาคตโพธิสัทธา เชื่อปัญญาตรัสรู้ของตถาคต คือเชื่อใน ปัญญาที่ทําให้มนุษย์กลายเป็นพุทธ เชื่อว่ามนุษย์นี้สามารถ พัฒนาตนเองจนกระทั่งมีปัญญาสูงสุด ตรัสรู้เป็นพุทธได้ เชื่อในศักยภาพของมนุษย์ซึ่งเป็นสัตว์ที่พัฒนาได้ 


ในเรื่องนี้มีพุทธภาษิตมากมายมาช่วยประกอบ เช่นที่ตรัสว่า ทนฺโต เสฏฺโฐ มนุสฺเสสุ ในหมู่มนุษย์นี้ มนุษย์ที่ฝึกแล้ว เป็นผู้ประเสริฐ ฝึกแล้วคือพัฒนาแล้ว หรือได้รับการศึกษาแล้ว 


คําว่า ทม  แปลว่า  ฝึก  คําว่า ภาวนา  แปลว่า เจริญ หรือพัฒนา  คําว่า  สิกขา แปลว่า ศึกษา นี้ เป็นศัพท์ที่ใช่แทนกันได้  ใช้แทนกันบ่อย  ฝึกแล้วก็หมายถึงมีการศึกษา หรือได้พัฒนาแล้วนั่นเอง ในบรรดามนุษย์ทั้งหลายนั้น   มนุษย์ที่ฝึกแล้ว หรือมีการศึกษา หรือพัฒนาแล้ว  เป็นผู้ที่ประเสริฐสุด


พุทธพจน์แห่งหนึ่ง ตรัสสอนให้คนมีความกล้าหาญเชื่อมั่น ในตนเอง ท่านว่า 


กลฺยาณํ วต โภ สกฺขิ อตฺตานํ อติมญฺญสิ 


ท่านเอย   ท่านก็สามารถทําดีได้  ไยจึงมาหมิ่นตนเองเสีย 


คนจํานวนมาก  ดูถูกตนเอง  นึกว่าตนเองไม่มีความสามารถ  ก็เลยย่อท้อ ไม่สามารถทําสิ่งที่ดีงาม พระพุทธเจ้าได้ตรัสเตือนด้วยพุทธพจน์นี้ ซึ่งก็เป็นบทหนึ่งที่เร้าใจเรา  มีพุทธพจน์ประเภทนี้หลายแห่งสำหรับเร้าใจอยู่เสมอให้มนุษย์มีความกล้าหาญ   มีความเชื่อมั่นในตนเอง   แต่ไม่ใช่เชื่อมั่นอย่างเลื่อนลอย ให้เชื่อมั่นในการที่จะพัฒนาตนเองต่อไป  เพราะฉะนั้น  สิ่งเริ่มแรกคือมีโพธิสัทธา  ความเชื่อในปัญญาตรัสรู้ ที่ทําให้มนุษย์กลายเป็นพุทธได้ 


โพธิสัทธานี้  เมื่อโยงออกไปให้เต็มระบบ ก็คือศรัทธาในพระรัตนตรัยนั่นเอง 


ตอนนี้จะเข้าสู่ทางแล้ว  พอมีความเชื่อ  มั่นใจแล้ว ก็เริ่มต้น เดินทางได้ 


ทีนี้   ตัวทางเรียกว่าอะไร  ตัวทางนี้  เมื่อกี้ได้ใช้คําหนึ่งว่า ปฏิปทา เช่น มัชฌิมาปฏิปทา แปลว่า ทางสายกลาง   แต่คําที่สามัญกว่านั้น คือคําว่า มรรคา หรือ มรรค  มรรค  แปลว่าทาง และในพระพุทธศาสนานี้ หลักธรรมที่เป็นข้อปฏิบัติทั้งหมด ก็คือ มรรค 


ตกลงมาสอดคล้องกันที่นี่ ชัดเจนเลยว่า การปฏิบัติธรรม ก็คือการเดินทาง ได้แก่  การดําเนินชีวิต เพราะว่าหลักธรรม  ภาคปฏิบัติทั้งหมดรวมอยู่ในมรรคทั้งสิ้น


  

 



วันพุธที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

เปิดมุมมอง


 ทำไม พระพุทธเจ้าองค์อื่นๆมมีฤทธิ์มาก อายุยืน เป็นหมื่นปีเลยครับ ประวัติศาสตร์ ไม่เคยบันทึกไว้เกินร้อยปีเลยนะ งงตรงนี้ - Pantip


คำถามนี้เป็นการปะทะกันระหว่าง "กรอบความเชื่อทางศาสนา" และ "หลักฐานทางวิทยาศาสตร์" ซึ่งหากมองแยกทีละมิติจะเห็นคำตอบที่ชัดเจนขึ้นครับ


1. ในมุมมองทางวิทยาศาสตร์และประวัติศาสตร์: "เป็นไปไม่ได้"


- ขีดจำกัดทางชีววิทยา:   เซลล์ของมนุษย์ถูกออกแบบมาให้แบ่งตัวได้จำกัด (Hayflick Limit) และเสื่อมสภาพตามกาลเวลา นักชีววิทยาประเมินว่าขีดจำกัดสูงสุดของอายุขัยมนุษย์ตามธรรมชาติอยู่ที่ราวๆ 120 - 150 ปี เท่านั้น ไม่มีหลักฐานทางโบราณคดี ฟอสซิล หรือพันธุกรรมใดๆ ที่บ่งชี้ว่าเคยมีมนุษย์ยุคดึกดำบรรพ์อายุยืนเป็นหมื่นปี


- ยุคไดโนเสาร์กับมนุษย์: ไดโนเสาร์สูญพันธุ์ไปเมื่อประมาณ 66 ล้านปีก่อน ในขณะที่มนุษย์โฮโมเซเปียนส์ (Homo sapiens) เพิ่งวิวัฒนาการขึ้นมาเมื่อราว 300,000 ปีที่แล้ว ทั้งสองสายพันธุ์ไม่เคยมีชีวิตอยู่ในยุคเดียวกัน และช่วงเวลาที่มนุษย์ถือกำเนิดขึ้นมาก็มีอายุขัยเฉลี่ยสั้นกว่าคนยุคปัจจุบันเสียอีก (ราว 30-40 ปี)


2. ในมุมมองทางคัมภีร์พุทธศาสนา: "ตัวเลขเชิงสัญลักษณ์และจักรวาลวิทยา"

ตัวเลขอายุขัย 80,000 ปี หรือ 100,000 ปี ปรากฏอยู่ในคัมภีร์อย่าง จักกวัตติสูตร และ พุทธวงศ์ ซึ่งนักวิชาการด้านศาสนาและพุทธศาสนิกชนสายเหตุผลนิยม อธิบายปรากฏการณ์นี้ไว้ 3 แนวทางหลักๆ คือ

- เป็นสำนวนโวหาร (อติพจน์): ในวรรณกรรมอินเดียโบราณ นิยมใช้ตัวเลขมหาศาล (เช่น หมื่น แสน โกฏิ) เพื่อสื่อถึงความ "มากมายมหาศาล" หรือ "ยาวนานจนนับไม่ถ้วน" ไม่ใช่ตัวเลขทางคณิตศาสตร์ที่ต้องวัดตามปฏิทินจริงๆ

- เป็นการเปรียบเทียบเชิงศีลธรรม (กุศโลบาย): คัมภีร์ผูกเรื่องอายุขัยเข้ากับ "ระดับศีลธรรม" ของสังคม คือเมื่อใดที่มนุษย์มีศีลธรรมเสื่อมทราม อายุขัยจะลดลงเรื่อยๆ (จนเหลือ 10 ปี) และเมื่อใดที่มนุษย์กลับมามีศีลธรรม อายุขัยก็จะค่อยๆ เพิ่มขึ้น (จนถึง 80,000 ปี) จุดประสงค์หลักไม่ได้ต้องการให้เชื่อเรื่องตัวเลข แต่ต้องการสอนว่า "พฤติกรรมและศีลธรรมของสังคม ส่งผลโดยตรงต่อคุณภาพชีวิตและความอยู่รอดของมนุษย์"

- คนละจักรวาลหรือคนละมิติเวลา: ในทางพุทธจักรวาลวิทยา เชื่อว่าจักรวาลเกิดดับเป็นรอบๆ (กัป) และมีโลกธาตุอื่นอีกนับไม่ถ้วน การพูดถึงพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ หรือในอนาคต อาจหมายถึงสิ่งมีชีวิตที่มีภูมิธรรมสูงในมิติหรือยุคสมัยอื่นที่โครงสร้างทางกายภาพต่างจากมนุษย์ในยุคปัจจุบัน

โดยสรุป: หากยึดตามหลักฐานทางวิทยาศาสตร์และประวัติศาสตร์โลก มนุษย์ที่มีร่างกายเนื้อหนังแบบปัจจุบันไม่สามารถอายุยืนถึงหลักหมื่นปีได้ครับ ตัวเลขในพุทธทำนายจึงควรถูกมองในฐานะ "ภาษาธรรมและสัญลักษณ์" ที่คนโบราณใช้เปรียบเปรยถึงความเจริญรุ่งเรืองสูงสุดทางจิตใจและศีลธรรมของสังคม มากกว่าจะเป็นการบันทึกข้อเท็จจริงทางชีววิทยาครับ


คุณสนใจเจาะลึกในมุมไหนเพิ่มเติมไหมครับ เช่น:

- แนวคิดทางพุทธ   เรื่องกัปและจักรวาลวิทยาในพระไตรปิฎก

- งานวิจัยทางวิทยาศาสตร์ เกี่ยวกับการชะลอวัยและขีดจำกัดสูงสุดของอายุขัยมนุษย์

- การตีความพระไตรปิฎก ของนักปราชญ์สายเหตุผลนิยม (เช่น ท่านพุทธทาสภิกขุ)


* เจาะลึกประเด็นที่เหลือด้วย


ประเด็นที่เหลือในกระทู้คือ "ความดีกับญาณทัศนะจะไปไกลถึงขั้นนั้นเลยสิครับ" และคำถามในหัวข้อกระทู้ที่ว่า "ทำไมพระพุทธเจ้าองค์อื่นๆ มีฤทธิ์มาก อายุยืนเป็นหมื่นปี ทั้งที่ประวัติศาสตร์ไม่เคยบันทึกไว้เกินร้อยปี" ซึ่งเป็นการเชื่อมโยง "ระดับจิตใจ/คุณธรรม" เข้ากับ "ความยาวนานของชีวิตและอิทธิฤทธิ์" สามารถอธิบายแยกออกได้ดังนี้ครับ


1. ความสัมพันธ์ระหว่าง "ความดี/ญาณทัศนะ" กับ "อายุขัย"


- ในมุมมองทางศาสนา   (กฎแห่งกรรม และจิตวิทยาเชิงพุทธ): คัมภีร์ไม่ได้มองว่า "ความดี" เป็นยาวิเศษที่เสกให้เซลล์ไม่แก่ แต่เชื่อมโยงผ่าน สภาพแวดล้อมทางสังคมและสภาวะจิต คือเมื่อคนในสังคมมีศีลธรรม (ไม่ฆ่ากัน ไม่เบียดเบียน ไม่โลภ) สังคมจะปราศจากสงคราม โรคระบาดที่เกิดจากการทำลายธรรมชาติ และความเครียดสะสม ซึ่งในทางพุทธถือว่า "จิตที่ผ่องใสและไร้กิเลส" ช่วยหล่อเลี้ยงกายให้เสื่อมช้าลง ส่วน "ญาณทัศนะ" (ปัญญาที่รู้แจ้ง) นั้นในทางพุทธถือว่าเป็นเรื่องของ คุณภาพจิต ที่ก้าวข้ามพ้นความทุกข์ได้ ไม่ได้ขึ้นอยู่กับจำนวนปีที่หายใจ (คนอายุ 80 ปีที่บรรลุธรรม กับคนอายุ 80,000 ปีที่บรรลุธรรม มีภูมิธรรมเท่ากัน)


- ในมุมมองทางวิทยาศาสตร์:   ความดีและสภาพจิตใจที่สงบ (เช่น การทำสมาธิ การลดความเครียด) มีผลทางชีวภาพจริงในการชะลอการหดสั้นของ เทโลเมียร์ (Telomere) ซึ่งเป็นส่วนปลายของโครโมโซม ทำให้คนจิตใจดีและไม่เครียดมีแนวโน้มอายุยืนกว่าค่าเฉลี่ย แต่ผลกระทบนี้เป็นเพียงระดับ "หลักปีถึงหลักสิบปี" เท่านั้น ไม่สามารถขยายขีดจำกัดทางพันธุกรรมไปถึงหลักหมื่นปีได้


2. ทำไมคัมภีร์จึงบรรยายว่าพระพุทธเจ้าองค์อื่น "มีฤทธิ์มากและอายุยืนกว่า"


- กลวิธีทางวรรณศิลป์ (การสร้างศรัทธา): ในยุคโบราณที่ยังไม่มีการบันทึกประวัติศาสตร์แบบวิทยาศาสตร์ การเล่าเรื่องผู้มีบารมีในอดีต (เช่น พระพุทธเจ้าพระนามว่า ทีปังกร หรือ กัสสปะ) มักใช้การบรรยายแบบ ปุคคลาธิษฐาน คือสร้างภาพลักษณ์ให้ยิ่งใหญ่เหนือมนุษย์ทั่วไป ทั้งรูปร่างสูงใหญ่ อายุยืนหมื่นปี และมีรัศมีกาย เพื่อสร้างความเลื่อมใสศรัทธาให้กับผู้ฟังในยุคนั้น


- บริบทของ "ยุคสมัย" ในความเชื่อทางพุทธ: ตามคัมภีร์ พุทธวงศ์ ระบุว่าพระพุทธเจ้าแต่ละพระองค์จะมาตรัสรู้ในยุคที่มนุษย์มีอายุขัยเฉลี่ยแตกต่างกันไป พระพุทธเจ้าโคดม (องค์ปัจจุบัน) มาตรัสรู้ในยุคที่มนุษย์อายุสั้น (ประมาณ 100 ปี) ซึ่งเป็นยุคที่มนุษย์มีกิเลสหนาและเห็นทุกข์ได้ง่ายกว่ายุคที่อายุยืนเป็นหมื่นปี (เพราะถ้าอายุยืนเกินไป มนุษย์จะประมาท ไม่เห็นความแก่และความตาย จึงบรรลุธรรมได้ยาก)


3. ทำไม "ประวัติศาสตร์โลก" จึงไม่เคยบันทึกเรื่องนี้ไว้เลย

- ขอบเขตเวลาที่ต่างกันคนละสเกล: ประวัติศาสตร์และโบราณคดีของมนุษยชาติเพิ่งเริ่มมีการบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรเมื่อประมาณ 5,000 - 6,000 ปีก่อน (ยุคอารยธรรมเมโสโปเตเมีย/อียิปต์) และฟอสซิลมนุษย์ยุคใหม่ (Homo sapiens) ที่เก่าแก่ที่สุดมีอายุราว 300,000 ปี ในขณะที่ระยะเวลาในคัมภีร์พุทธพูดถึงช่วงเวลาเป็น "กัป" หรือ "อสงไขยปี" ซึ่งยาวนานเกินกว่าอายุของโลกและระบบสุริยะในทางดาราศาสตร์เสียอีก


- สถานะของข้อมูล: นักประวัติศาสตร์จัดให้เรื่องราวของพระพุทธเจ้าในอดีต (ก่อนพระพุทธเจ้าโคดม) อยู่ในหมวด "ตำนานและปกรณัมทางศาสนา (Mythology)" ไม่ใช่บันทึกทางประวัติศาสตร์ (History) จึงไม่มีหลักฐานทางกายภาพหลงเหลือให้พิสูจน์ในชั้นหินหรือบันทึกโบราณครับ


โดยสรุปแล้ว ความสงสัยที่ว่า "ทำไมประวัติศาสตร์ไม่บันทึก" เกิดจากการนำ "ตำราสอนศีลธรรมที่ใช้ภาษาสัญลักษณ์" ไปเทียบกับ "บันทึกข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์" โดยตรง หากมองว่าเรื่องอายุหมื่นปี และอิทธิฤทธิ์เป็นเพียง "กรอบเรื่องเล่า" ที่คนโบราณใช้ห่อหุ้มแก่นคำสอนเรื่องการดับทุกข์ (อริยสัจ 4) ก็จะเข้าใจได้โดยไม่ขัดแย้งกับหลักวิทยาศาสตร์ และประวัติศาสตร์






วันอังคารที่ 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

ปฏิบัติธรรมสําเร็จ วัดด้วยอะไร

 ปฏิบัติธรรมสําเร็จ วัดด้วยอะไร? 


 อีกเรื่องหนึ่งที่น่าพิจารณา คือ ในการตัดสินผลการปฏิบัติว่า ใครก้าวหน้าไปแค่ไหน ใครเป็นผู้สําเร็จ ใครบรรลุธรรมเป็นอรหันต์ หรือไม่ จะวัดกันด้วยอะไร 


เรามักจะตื่นเต้นกัน บางทีก็ตื่นเต้นด้วยอิทธิฤทธิ์ปาฏิหาริย์  เห็นท่านไหนมีอิทธิฤทธิ์  ก็ฮือกันว่า โอ! ท่านคงจะสําเร็จแล้ว  เป็นพระอรหันต์แล้ว  ใครทํานั่นทํานี่ได้  ก็เป็นผู้วิเศษ บางทีก็ตื่นกันว่า ท่านผู้นั้นเข้าสมาธิได้ เห็นโน้นเห็นนี่  มองเห็นสวรรค์วิมาน  แม้แต่ไปพบพระพุทธเจ้าได้  เป็นผู้สําเร็จ หรือบางทีเห็นผู้ที่ถือศีลเคร่งครัด  มากเป็นพิเศษ  ก็นึกว่านี่เป็นผู้สําเร็จ 


ทั้งหมดนั้นก็เป็นเรื่องที่มองกันไปต่างๆ แต่การตรวจสอบ ผลสําเร็จที่แท้จริงนั้น ต้องวัดได้ที่ประสบการณ์ตรง ที่ในใจของทุกคนนี่เอง 


พระพุทธเจ้าทรงเห็นแล้วว่า  คนเรานี่จะเขวได้ง่าย  จึงตรัสหลักในการตรวจสอบไว้ การตรวจสอบด้วยประสบการณ์ตรงก็คือ ให้ดูใจของตนเองว่ามีโลภ โกรธ หลงไหม แล้วละคลายไปได้แค่ไหน มีความก้าวหน้าในเรื่องนี้แค่ไหนเพียงไร  มีความคิด ประทุษร้ายต่อผู้อื่นหรือไม่  มีความเกลียดชังผู้อื่นหรือไม่ มีความต้องการในทางที่เห็นแก่ตนมากมายแค่ไหนเพียงไร  มีความลุ่มหลงเพลิดเพลินมัวเมาแค่ไหนเพียงไร ใจตัวเองรู้  ถึงจะปฏิบัติมีศีลเคร่งครัดแค่ไหนเพียงไร หรือได้ฌาน สมาบัติ มีอิทธิฤทธิ์ปาฏิหาริย์อะไร หรือจะได้สมาธิดื่มด่ำอะไรก็ตาม ก็ไม่ใช่เป็นเครื่องวินิจฉัย 


ในพระธรรมบทก็มีคาถา ซึ่งเป็นพุทธพจน์  ที่พระพุทธเจ้าตรัส  เตือนไว้ว่า น สีลพฺพตมตฺเตน เป็นต้น 


คาถานี้มีใจความว่า ภิกษุไม่ว่าจะถือศีลวัตรเคร่งครัดแค่ไหน  ไม่ว่าจะได้เล่าเรียนปริยัติมีความรู้กว้างขวางลึกซึ้งเพียงใด  ไม่ว่าจะได้สมาธิสักเท่าใด  ไม่ว่าจะปลีกตัวไปอยู่ในที่สงัด ไปอยู่ป่า อยู่เขา ขนาดไหน หรือแม้แต่จะได้รู้สึกประจักษ์แก่ตัวเองว่า เรานี้ ได้สัมผัสกับความสุขอันประณีตลึกซึ้งภายใน  ที่เรียกว่าเนกขัมมสุข ซึ่งเป็นความสุขที่ปุถุชนไม่รู้จัก  แม้แต่ได้ความสุขอย่างนั้น ตราบใด ที่ยังไม่สิ้นอาสวะ ก็อย่าเพิ่งวางใจ 


เป็นอันว่า มีพุทธพจน์ตรัสเตือนไว้แล้ว ที่จริงท่านเตือนพระ  แต่ละองค์นั่นเอง ให้วินิจฉัย ให้ตรวจสอบตนเอง  แต่เราก็สามารถ นํามาใช้กันในสังคมได้ด้วยว่า อย่าไปหลงเพลินวัดกันด้วยสิ่งที่ปรากฏอันน่าทึ่ง น่าตื่นเต้น  ด้วยการที่มีฤทธิ์ปาฏิหาริย์  ด้วยการที่ได้สมาธิ ด้วยการที่มีความเคร่งครัดเข้มงวดอะไรต่าง ๆ ทั้งหมดนั้น  เป็นสิ่งที่ท่านไม่ให้วางใจ สิ่งที่ตรวจสอบได้แท้จริง คือความจางคลายหมดสิ้นไปของความโลภ ความโกรธ ความหลง 


ที่กล่าวมานี้  เป็นสิ่งที่ควรทําความเข้าใจกันก่อน ซึ่งเป็นเรื่องทั่วๆ ไป เกี่ยวกับการปฏิบัติ ต่อไปนี้จะค่อยๆ เข้าสู่การปฏิบัติ  เมื่อจะเข้าสู่การปฏิบัติ  ก็ต้องมีจุดเริ่มต้นก่อน



พัฒนาการความสุข/ทุกข์ของคน

“ภิกษุทั้งหลาย เพราะความประชุมพร้อมแห่งปัจจัย ๓ ประการ จึงมีการตั้งครรภ์ เมื่อใด มารดาบิดาร่วมกัน มารดาคราวฤดู ทั้งสัตว์ที่จะเกิดก็ปรากฏ เพราะความประชุมพร้อมแห่งปัจจัย ๓ ประการอย่างนี้ จึงมีการตั้งครรภ์ มารดาอุ้มท้องประคับประคองครรภ์นั้นตลอดเวลา ๙ เดือนบ้าง ๑๐ เดือนบ้าง ด้วยความเสี่ยงชีวิตเป็นอย่างมาก ทั้งเป็นภาระอันหนัก ครั้นล่วง ๙ เดือน ๑๐ เดือนแล้ว มารดาก็คลอดทารกในครรภ์ ด้วยความเสี่ยงชีวิตเป็นอันมาก อย่างเป็นภาระอันหนัก แล้วเลี้ยงทารกที่เกิดนั้น ด้วยโลหิตของตน ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมเนียมของอริยชน ถือน้ำนมของมารดานี้ว่าคือโลหิต”  (ม.มู. ๑๒/๔๕๒/๔๘๗; สัตว์ที่จะเกิด = คันธัพพะ)

“เด็กอ่อนไร้เดียงสา นอนหงายแบเบาะ ย่อมเล่นแม้แต่อุจจาระปัสสาวะของตนเอง เธอจะเห็นประการใด ความสนุกนี้ เป็นความสุขสนุกของเด็กอ่อนอย่างเต็มที่สิ้นเชิง ใช่หรือไม่”

“เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า”

“สมัยต่อมา เด็กนั้นแล  อาศัยความเจริญเติบโต อินทรีย์ทั้งหลายแก่กล้าขึ้น ย่อมเล่นเครื่องเล่นทั้งหลายสำหรับเด็ก คือ เล่นไถน้อยๆ เล่นตีไม้หึ่ง เล่นหกคะเมน เล่นกังหันน้อยๆ เล่นตวงทราย เล่นรถน้อยๆ เล่นธนูน้อยๆ เธอจะเห็นประการใด ความสนุกนี้ ดีกว่าและประณีตกว่าความสนุกอย่างก่อน ใช่หรือไม่”

“เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า”

“สมัยต่อมา เด็กนั้น  อาศัยความเจริญเติบโต อินทรีย์ทั้งหลายแก่กล้าขึ้น มีกามคุณทั้ง ๕ พรั่งพร้อมบริบูรณ์  ย่อมบำเรอตนด้วยรูปทั้งหลาย ... ด้วยเสียง ... กลิ่น ... รส ... โผฏฐัพพะทั้งหลาย ซึ่งน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้อยาก เย้ายวนชวนติดใจ เธอจะเห็นประการใด ความสนุกนี้ ดีกว่า และประณีตกว่าความสนุกอย่างก่อนๆ ใช่หรือไม่”

"เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า”  (องฺ.ทสก. ๒๔/๙๙/๒๑๗)


“สมัยต่อมา เด็กนั้น อาศัยความเจริญเติบโต อินทรีย์ทั้งหลายแก่กล้าขึ้น มีกามคุณทั้ง ๕ พรั่งพร้อมบริบูรณ์  ย่อมปรนเปรอตน ... เขาเห็นรูปด้วยตาแล้ว ย่อมติดใจในรูปที่น่ารัก ย่อมขัดใจในรูปที่ไม่น่ารัก ... ฟังเสียงด้วยหู ... ดมกลิ่นด้วยจมูก ...ลิ้มรสด้วยลิ้น ... ต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ...ทราบธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว  ย่อมติดใจในเสียง ... กลิ่น ... รส ... โผฏฐัพพะ ... ธรรมารมณ์ ที่น่ารัก ย่อมขัดใจในเสียง ... กลิ่น ... รส ... โผฏฐัพพะ ... ธรรมารมณ์ที่ไม่น่ารัก มิได้ตั้งสติไว้กำกับตัว เป็นอยู่โดยมีจิตคับแคบ ไม่รู้จักตามเป็นจริง ซึ่งภาวะหลุดรอดปลอดพ้นของจิต และภาวะหลุดรอดปลอดพ้นด้วยปัญญา ที่จะทำให้บาปอกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้วแก่ตัวเขา ดับไปได้โดยไม่เหลือ
 
“เขาคอยประกอบความยินดียินร้ายเข้าไว้อย่างนี้แล้ว พอเสวยเวทนาอย่างหนึ่งอย่างใด เป็นสุขก็ตาม ทุกข์ก็ตาม ไม่สุขไม่ทุกข์ก็ตาม เขาย่อมครุ่นคำนึง ย่อมบ่นถึง ย่อมหมกใจอยู่กับเวทนานั้น เมื่อเขาครุ่นคำนึง เฝ้าบ่นถึง หมกใจอยู่กับเวทนานั้น ความติดใจใคร่อยาก (นันทิ, ความหื่นเหิมใจ) ย่อมเกิดขึ้น ความติดใจใคร่อยากในเวทนาทั้งหลายนั่นแหละ กลายเป็นอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย เขาก็มีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย ก็มีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย ก็มีชรามรณะ ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความเสียใจ ความคับแค้นผิดหวัง ก็มีพรั่งพร้อม ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ จึงมีด้วยประการฉะนี้” 
* (ม.มู. ๑๒/๔๕๓/๔๘๘)

💢


* พึงระลึกถึงพุทธพจน์ที่ว่า  “อารมณ์วิจิตรทั้งหลายในโลก  หาใช่เป็นกามไม่,  ราคะที่เกิดจากความคิดของคน (ต่างหาก) เป็นกาม, อารมณ์วิจิตรทั้งหลายในโลก  ย่อมดำรงอยู่  (ตามสภาพของมัน) อย่างนั้นเอง, ดังนั้น  ธีรชนทั้งหลาย  จึงขจัด (แต่เพียง)  ตัวความอยาก  (ตัณหาฉันทะ) ในอารมณ์วิจิตรเหล่านั้น  (คือมิใช่กำจัดอารมณ์วิจิตร)”  (องฺ.ฉกฺก. ๒๒/๓๓๔/๔๖๐)
 

เฉยไม่เอาเรื่อง หรือคือปฏิบัติธรรม

เฉยไม่เอาเรื่องหรือคือปฏิบัติธรรม? 

 

    คราวนี้  อีกเรื่องหนึ่งที่ต้องทําความเข้าใจกันก่อน ก็คือ ในวงการนักปฏิบัติไม่น้อยเลย ได้มีความโน้มเอียงที่จะรู้สึกกันว่า ถ้าเป็นนักปฏิบัติ หรือปฏิบัติสําเร็จแล้ว จะเป็นคนเฉยๆ ไม่เอาเรื่องเอาราวอะไร  ความรู้สึกนี้กลายเป็นทัศนคติที่ชักจะเป็นไปมาก เป็นเรื่องที่น่าจะต้องรีบยกขึ้นมาพิจารณา และถ้าผิดพลาดก็จะต้องแก้ไข 

    เดี๋ยวนี้ชาวพุทธจํานวนมากมีความรู้สึกทํานองว่า เมื่อมีเรื่องราวอะไรเกิดขึ้น ถ้าใครเฉยๆ ก็เป็นคนหมดกิเลส  ความรู้สึกคลุมเครืออย่างนี้เป็นอันตรายมาก จะต้องมาทําความเข้าใจกัน แม้แต่คําว่า “เฉย” ก่อน 

    คําว่า เฉย นี้ เรามักจะเอาไปโยงกับคําว่า “อุเบกขา”  อุเบกขา  แปลว่า  วางเฉย ทางพระว่า วางเฉยมี ๒ แบบ 

    เฉยแบบที่ ๑  คือ วางเฉยแบบที่เป็นอกุศล  เป็นบาป  ควรกําจัด เป็นสิ่งที่ไม่ถูกต้อง เรียกว่า อัญญาณุเบกขา  มาจากคําว่า  อัญญาณ + อุเบกขา  ญาณ  แปลว่า  ความรู้   อัญญาณ  ก็คือความไม่รู้  แล้วไปบวกกับ อุเบกขา ที่แปลว่า  ความวางเฉย  ก็แปลว่า  วางเฉยโดยไม่รู้ เรียกตามภาษาไทยง่ายๆ ก็คือ เฉยโง่ เฉยเขลา เฉยไม่รู้เรื่อง  คนจํานวนมากเฉยเพราะไม่รู้เรื่องรู้ราว เมื่อไม่รู้ก็เลยเฉย 

    ทีนี้ เฉยแบบที่ ๒ เป็นกุศลธรรม เป็นสภาพจิตที่ดีงาม คือ เฉยด้วยความรู้  โดยวางใจเป็นกลางในเรื่องราวต่างๆ เพราะรู้จังหวะหรือความพอดีที่จะปฏิบัติต่อบุคคล สิ่งของ เรื่องราว หรือสถานการณ์นั้น ๆ  เรียกว่า เป็นอุเบกขาตรงๆ ไม่ต้องมีคําอะไรอื่นนําหน้า เป็นอุเบกขาแท้ๆ เป็นอุเบกขาที่บริสุทธิ์ เป็นเรื่องของการวางท่าทีที่ถูกต้อง

    ในสถานการณ์ที่เกิดเรื่องวุ่นวายขึ้นมา มีปัญหาอย่างใด อย่างหนึ่ง เราจะเห็นคน ๓ ประเภท 

    คนพวกที่ ๑ เฉยเพราะไม่รู้เรื่องรู้ราว มีอะไรเกิดขึ้น ก็ไม่รู้ มีเรื่องราวเดือดร้อนเป็นปัญหา ก็ไม่รู้ พวกนี้ก็เฉย 

    ต่อไปพวกที่ ๒ คือ คนที่เอะอะโวยวาย ตื่นตูม พอมีเรื่องราว ปัญหาอะไรขึ้นมา ก็ตื่นเต้น โว้กว้าก ตีโพยตีพายต่างๆ พวกนี้ก็เลยเถิดไปอีกแบบหนึ่ง เป็นพวกที่รู้ครึ่งๆ กลางๆ 

    สุดท้ายพวกที่ ๓ คือ พวกที่รู้จริง คือ รู้ว่าอะไรเป็นอะไร และรู้ด้วยว่าจะทําอะไรเมื่อไร พวกนี้รู้จังหวะ รู้ขั้นตอน รู้ว่าจะทําอย่างไร รู้วิธีแก้ไข พวกนี้อยู่ตรงกลาง ที่จุดพอดี ก็เฉยเหมือนกัน 

    มี ๓ พวก ท่านว่าพวกไหนปฏิบัติถูกต้อง พวกที่ ๑ แน่นอนละ ไม่ถูกต้อง เรียกว่า อัญญาณุเบกขา คือ เฉยไม่รู้เรื่อง เพราะไม่รู้ ก็เลยเฉย  พวกที่ ๒ นั้น เอะอะโวยวาย เพราะรู้ครึ่งไม้รู้ครึ่ง ก็เลยตื่นเต้นหรือตื่นตูม  พวกนี้ก็แก้ปัญหาไม่ค่อยสําเร็จ  บางทีปะเหมาะแก้ถูกก็ดีไป  แต่มักจะทําให้เรื่องสับสนหรือบานปลายออกไป

    พวกที่ ๓ นั่นแหละ  จึงจะเป็นพวกที่แก้ปัญหาได้อย่างแท้จริง เพราะมีความรู้แล้วจึงวางใจเฉยนิ่งได้และเฉยไว้ก่อน  แต่รู้จังหวะ ว่าจะทําอะไรเมื่อไร  พวกนี้ไม่ใช่เฉยไปเลยนะ  เฉยเตรียมพร้อม เฉยพร้อมที่จะทําทุกอย่างให้ถูกต้อง  ให้ถูกจังหวะ  เฉยดู  รู้ทีคอยท่า  พร้อมอยู่  อันนี้คือการวางเฉยที่ต้องการในทางธรรม

    ในการปฏิบัติธรรมนั้น  มีการวางเฉย คือวางใจเป็นกลาง  ทั้งเป็นกลางต่อบุคคล เป็นกลางต่อสภาพแวดล้อม และเป็นกลางต่อธรรม  แม้แต่ธรรมต่างๆ ก็ต้องมีการวางใจเป็นกลาง

    ท่านยกตัวอย่างเหมือนกับสารถีขี่ม้า หรือแม้แต่ขับรถก็ตาม  ตอนแรกขับรถ  รถยังวิ่งไม่เข้าที่ ก็ต้องเร่งเครื่องบ้าง  ต้องเลื่อนโน่นเลื่อนนี่บ้าง อะไรต่างๆ  ต้องใช้ความเพียรพยายามเอาเรี่ยวแรงมาหันพลิกดึงรั้งอะไรมากมาย  แต่พอรถวิ่งเข้าที่  เช่นถ้าเป็นรถม้า  ม้าวิ่งเรียบสนิทเข้าทางดีแล้ว สารถีจะนิ่ง  แกจะวางเฉย  นั่งสงบสบาย  แต่เป็นการเฉยที่มีความรู้ตัวทั่วพร้อมอยู่ 

    คําว่า “อุเบกขา” นั้น  มาจาก  อุป + อิกฺข   อิกฺข  แปลว่า  เห็น หรือมอง  อุป  แปลว่า  คอยหรือเข้าไป  จึงแปลว่า  เข้าไปมอง  หรือคอยมองดู   แสดงว่าไม่ได้เฉยเมยหรือเฉยเมิน  แต่เฉยคอยมองอยู่ คือรู้ตัวตื่นพร้อม  ในคัมภีร์ท่านอธิบายว่า  มองตามเรื่องที่เกิด คือมองพอเหมาะ มองพอดี  มองเสมอกันอยู่  ไม่ตกไปข้างใดข้างหนึ่ง หรือไม่เอียงไปข้างไหน  จึงว่าวางใจเป็นกลาง อาจจะเฉยรอ คือ เฉยดูรู้ทีคอยท่าพร้อมอยู่ หรือเฉยนิ่งสบายใจเรียบสงบ  ในเมื่อทุกอย่างเข้าที่ลงตัวดําเนินไปอย่างประสานสอดคล้องกันดีหมดแล้ว 

    สารถีที่ขับรถเก่งแล้ว  ขี่ม้าเก่งแล้ว  จะไม่ตื่นเต้นโวยวาย ไม่เหมือนคนมือใหม่ซึ่งตื่นเต้นวุ่นวาย บางคนกระสับกระส่าย  นั่งไม่เป็นสุข แต่คนที่เขาขี่ม้าได้เก่งแล้ว  พอม้าวิ่งเรียบเข้าที่แล้ว เขานั่ง นิ่งสบาย นิ้งเนี้ยบ แล้วก็พร้อมตลอดเวลาที่จะแก้ไข มีอะไรจะต้องแก้ไข  ม้าวิ่งผิดพลาดอย่างไร เขาแก้ได้ทันทีทันควัน 

    คนขับรถสมัยปัจจุบันก็เหมือนกัน  ถือพวงมาลัยอยู่นี่ ขับชํานาญแล้ว  แกก็ไม่ตื่นเต้น ไม่วุ่นไม่กระวนกระวาย  ไม่ทุรนทุราย   อย่างคนขับใหม่ๆ  แกจะนั่งนิ่งสบาย  แต่พร้อมที่จะแก้ไขเหตุการณ์ได้ทุกเวลา  นี่เรียกว่า อุเบกขา

    อุเบกขามีลักษณะเหมือนอย่างคนที่ขับรถ หรือขี่ม้าได้แคล่วคล่องเชี่ยวชาญแล้ว  มีอาการผ่อนคลายสบายนิ่งสนิท โดยพร้อมที่จะแก้ไขเหตุการณ์ผิดเพี้ยนได้ฉับไวทันที  อุเบกขาเป็นภาวะที่จิตลงตัวเข้าที่อยู่ในดุลยภาพ ซึ่งเป็นโอกาสให้สติและปัญญาทํางานได้เต็มที่ หรืออย่างดีที่สุด  อีกด้านหนึ่ง  เหมือนอย่างพ่อแม่  พ่อแม่เห็นลูกอยู่เป็นปกติสุขสบายรับผิดชอบตัวเองได้  ก็วางเฉย  แต่ก็มองดูอยู่และพร้อมที่จะแสดงเมตตากรุณามุทิตาได้ทันที  อันนี้เรียกว่า อุเบกขา เป็นธรรมที่สําคัญ  ต้องมีปัญญาจึงทําได้

    เราไปเข้าใจเป็นว่า  ถ้าเป็นผู้สําเร็จแล้ว ก็วางเฉยไม่เอาเรื่องเอาราวเป็นคนไม่มีกิเลสไป แต่ที่จริงนั้น คนที่หมดกิเลสแล้ว  เป็นคนหมดเหตุที่จะต้องทําอะไรเพื่อตนเอง  เพราะฉะนั้น  ท่านก็จะทําให้แก่ผู้อื่นได้เต็มที่  ทําสิ่งที่ควรทําตามเหตุตามผล และทําในสิ่งที่เห็นว่าเป็นคุณประโยชน์อย่างแท้จริง โดยพร้อมที่จะทําได้ทันทีตลอดเวลา เพราะไม่มีกิเลสมาเหนี่ยวรั้ง ให้คอยเห็นแก่ผลประโยชน์ของตัวเอง แม้แต่ความขี้เกียจ 

    ความขี้เกียจก็เป็นความเห็นแก่ตนเองอย่างหนึ่ง  คือไม่อยากทําอะไรเพราะเห็นแก่สบาย อยากให้ตัวเองสบายคือเห็นแก่ตนจึงขี้เกียจไม่อยากทําโน่นทํานี่  ทีนี้คนที่หมดกิเลสนั้น  ท่านไม่มีกิเลส  แม้แต่ความขี้เกียจ  ที่จะมาเหนี่ยวรั้งให้ทําเพื่อให้ตัวเอง  ท่านจึงทําเพื่อผู้อื่นได้เต็มที่  เพราะฉะนั้น  พระอรหันต์จึงเป็นตัวอย่างของคนที่บําเพ็ญประโยชน์แก่ผู้อื่น

    พระพุทธเจ้าเป็นผู้นํา  เป็นโลกนาถ  เป็นผู้บําเพ็ญโลกัตถจริยา เป็นผู้ไม่อยู่นิ่งเฉย ทรงบำเพ็ญพุทธกิจแต่ละวันไม่อยู่เฉยเลย  ทํางานตลอดวัน  เดินไปปฏิบัติหน้าที่ แต่ละวัน ตื่นเช้าขึ้นมา ก็นึกถึงคนอื่นก่อน   พอตื่นขึ้นมา พระพุทธเจ้าทําอะไร  พุทธกิจประการแรก คือ พิจารณาว่าวันนี้จะไปโปรดใคร คือใครมีความพร้อมสมควรไปแนะนําสั่งสอน ใครเป็นผู้มีปัญหา ใครเป็นผู้ที่มีอินทรีย์แก่กล้า เราควรจะไปชุมชนไหน กลุ่มไหน คนไหน พระพุทธเจ้าพิจารณาแล้วก็เสด็จไปหา ไปโปรดเขา 

    เวลามีเหตุการณ์กระทบกระเทือนประโยชน์ส่วนรวมเกิดขึ้น พระอรหันต์นําก่อน ออกหน้าในการแก้ปัญหา  ขอให้นึกถึงพระมหากัสสปะ จะได้ระลึกไว้เป็นเครื่องเตือนใจ ให้เห็นปฏิปทาของผู้สําเร็จแล้วหมดกิเลส  ว่าท่านไม่อยู่นิ่งเฉย 

    พระมหากัสสปะนั้นเป็นพระประเภทอยู่ป่า  ท่านอยู่ป่าตลอดชีวิต  เป็นนักถือธุดงค์ พระพุทธเจ้าทรงยกย่องว่าเป็นเอตทัคคะ ในทางถือธุดงค์  ถ้ามองในสายตาคนทั่วไป  ก็เห็นว่าท่านชอบปลีกตัวจากสังคมมากที่สุด 

    แต่พอมีเรื่องกระทบกระเทือนส่วนรวมขึ้นมา  คือพอพระพุทธเจ้าปรินิพพาน  มีพระองค์หนึ่งพูดขึ้นมาในทางที่ไม่น่าไว้ใจ   อาจกระทบกระเทือนต่อพระศาสนา  พระมหากัสสปะเป็นองค์แรกที่ยกเรื่องขึ้นมาพิจารณา  นําเรื่องเข้าที่ประชุม  เสนอว่าพระพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพานแล้วไม่ทันไร มีผู้กล่าวถ้อยคําในทํานอง  ที่ไม่น่าไว้วางใจ  ถ้าเราไม่ประมวลหลักธรรมคําสอนให้เป็นหมวดเป็นหมู่ไว้ชัดเจน  แล้ววินิจฉัยกันให้จะแจ้งไว้  ไม่ช้าไม่นานธรรมจะเลอะเลือนหมด  คนก็จะถือเอาความสะดวกสบาย  ประพฤติเอาตามใจชอบ  จากคําเสนอของท่านก็เป็นเหตุให้เกิดการสังคายนาขึ้น

    ในประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนาในระยะหลังต่อมาก็เหมือนกัน  เวลามีเหตุการณ์อะไรกระทบกระเทือนประโยชน์ส่วนรวมต่อพระศาสนา  พระอรหันต์จะเป็นบุคคลที่ริเริ่มในการยกเรื่องมาเข้าที่ประชุม แล้วพระอรหันต์ก็จะมาพร้อมเพรียงกันในการประชุมพิจารณาแก้ไขปัญหา 

    การประชุมกันนี้  ถือเป็นกิจสําคัญของสงฆ์ เพราะว่าสงฆ์ก็คือส่วนรวม  สังฆกรรมก็คือการกระทําของสงฆ์  ได้แก่การประชุมกันพิจารณาแก้ไขปัญหา และจัดการเรื่องราวต่างๆ สังฆกรรมนี้ เป็นหน้าที่ของพระสงฆ์  เป็นสิ่งสําคัญในวินัย  เพราะฉะนั้น  พระอรหันต์ซึ่งเป็นตัวอย่างของพระสงฆ์ และเป็นตัวอย่างของบุคคลที่ดีทั้งหมด จึงเป็นผู้นําในการที่จะกระตือรือร้นแก้ไขปัญหาและสิ่งที่กระทบกระเทือนต่อประโยชน์ส่วนรวม  ดังมีคติอยู่ว่า ให้มีความเคารพสงฆ์ ให้ถือวินัยเป็นสําคัญ 

    หัวใจสําคัญของวินัย คือความเคารพสงฆ์ ต้องถือสงฆ์เป็นใหญ่  การเคารพสงฆ์ก็คือเห็นความสําคัญของประโยชน์ส่วนรวม นั่นเอง 

    อันนี้ก็เป็นเรื่องที่ต้องนํามากล่าวไว้ เพราะมิฉะนั้นแล้วจะทําให้เราไขว่เขว และมีทัศนคติที่ไม่ถูกต้อง อาตมามองดูว่า ในสังคมไทยเรา  กําลังมีภาพอย่างนี้  มีทัศนคติอย่างนี้ คือไปมีความรู้สึกกันว่า  ถ้าใครไม่เอาเรื่องเอาราวอะไรแล้วก็เป็นคนหมดกิเลส  ถ้าอย่างนี้แล้ว อันตรายก็จะเกิดขึ้น




Self-actualization

  Self-actualization (การตระหนักรู้ในตน หรือ การบรรลุศักยภาพสูงสุดของตน) คือ ภาวะที่มนุษย์สามารถพัฒนาศักยภาพ ความสามารถ และคุณค่าในตัวเอง...