วันอาทิตย์ที่ 15 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

จริงหรือที่ว่า ผู้ปฏิบัติธรรม ต้องไม่มีความอยาก

จริงหรือที่ว่า ผู้ปฏิบัติธรรม ต้องไม่มีความอยาก? 


ข้อสังเกตที่ควรมาทําความเข้าใจกันเรื่องตอไป คือ หลาย คนมีความรูสึกวา ถามาปฏิบัติธรรม หรือเปนผูปฏิบัติธรรมไดผล แลว ก็จะไมอยากไดอยากดีอะไร เปนคนไมมีความอยาก ถาจะไปเปนชาวพุทธ ที่มีชื่อวาเปนนักปฏิบัติ ก็ใหรูสึกไม สบายใจที่จะพูดถึงคําวา “อยาก” แลวก็จะพยายามหลีกเลี่ยง อาการของความอยาก และพยายามแสดงตัวใหคนอื่นรูสึกวาตัว เรานี้ไมมีความอยาก อันนี้ก็เปนเรื่องอันตรายอยางหนึ่ง ทํากันจนกระทั่งชักจะให เกิดความรู้สึกหรือมีภาพพจน์ของผู้ปฏิบัติหรือแม้แต่ชาวพุทธทั่วไปว่า เป็นคนที่ไม่มีความอยาก 


 ทีนี้ ความอยากนั้น เปนคําที่ยังนาสงสัยอยู ยังจะตองทํา ความเขาใจ เหตุที่เราไปจํากัดวา ถาเปนนักปฏิบัติธรรมแลว จะตองกําจัดความอยาก ตองเลิก ไมใหมีความอยาก ก็เพราะเรา เขาใจความอยากนั้นวาเปนตัณหา เปนอกุศลธรรม แลวเราก็เขาใจว่า ความอยากนี้มีอย่างเดียว คือตัณหาเท่านั้น 


พระพุทธเจ้าสอนไววา ตัณหา คือความอยาก เปนเหตุให เกิดความทุกข จะตองตัดตองละตองเลิกใหหมด เราก็เลยตอง พยายามไมอยาก พยายามละเลิกความอยาก ตองพยายามเปน คนที่ไมมีความอยาก แสดงตัววาเป็นคนปราศจากความอยาก อะไรทํานองนี้ 


จึงจะตองมาทําความเขาใจกันวา ความอยากนั้นมี ๒ อยาง มีทั้งความอยากที่ถูกตอง และความอยากที่ไมถูกตอง อยารังเกียจ ความอยากกราดไปหมด ตองระวังมาก


ถาไมมีความอยาก บางทีความไมอยาก หรือการไมมีความ อยากนั่นแหละ อาจจะเปนตัวกิเลส และเปนอุปสรรคขัดขวางการ ปฏิบัติก็ได ความอยากมี ๒ แบบ คืออะไร 


ความอยาก นั้น  ในภาษาพระ  ใช้คํากลางๆ ว่า  “ฉันทะ”   ฉันทะ แปลว่าความอยาก  เรากลับไปเริ่มต้น ความอยากที่ฉันทะไม่เริ่มต้นที่ตัณหา 


ความอยากเรียกว่า “ฉันทะ”  หลายท่านคงเคยได่ยินคําว่า ฉันทะ ทีนี้ ฉันทะที่แปลว่าความอยากนั้นมี ๒ แบบ 


 ฉันทะ ประเภทที่ ๑ เรียกวา ตัณหาฉันทะ ตัณหาฉันทะคือ ความอยากแบบตัณหา ความอยากแบบตัณหา คือความอยากไดสิ่งปรนเปรอตน ปรนเปรอตา ปรนเปรอหู ปรนเปรอจมูก ปรนเปรอลิ้น ปรนเปรอกาย ปรนเปรอใจ คือ ไดสิ่งที่ทําใหเกิดความสุขสบายทางประสาทสัมผัส 


ความอยากประเภทนี้ มันมีตามธรรมดาของมันเอง โดยที่ มนุษยไมตองมีความรูอะไรเลย พอมนุษยเกิดมา ก็จะมีความ ปรารถนา ความอยากจะไดสิ่งเสพมาบํารุงบําเรอตา หู จมูก ลิ้น กาย โดยไมตองมีความรูวาอะไรเปนคุณแกชีวิตหรือไม่ 


ในเมื่อความอยากแบบนี้เปนไปโดยไมตองมีความรู จึง เรียกวา เปนความอยากที่เกิดจากอวิชชา มากับอวิชชา ฉะนั้น ความอยากที่เรียกวาตัณหานี้ จึงสัมพันธกับอวิชชา ไมตองมี ความรูอะไรเลย เปนไปตามความรูสึกเทานั้น พอรูสึกถูกตา ถูกหู ถูกลิ้น ก็อยากทันที แตถาไมถูกตา ไมถูกหู ไมถูกลิ้น ก็ไมอยาก ไม ชอบใจทันที อยากไดแตสิ่งที่บํารุงบําเรอปรนเปรอตนเอง เอาแค สุขตา สุขหู สุขลิ้น


พออยากขึ้นมาแบบนี้ ก็ไมแนวาจะเกิดคุณคาแกชีวิตหรือไม สิ่งที่บํารุงบําเรอตนเองนั้น อาจจะทําใหเกิดโทษเกิดภัยแกชีวิตก็ได หรือโดยบังเอิญอาจจะเกิดประโยชนก็ได พูดอยางภาษาสมัย ปจจุบันก็วา อาจจะทําใหเกิดคุณภาพชีวิต หรืออาจจะทําลาย คุณภาพชีวิตก็ได เปนเรื่องสุมๆ เสี่ยงๆ เพราะไมเปนไปดวยความรู แตเอาแคความรูสึกเทานั้น จึงมักจะทําลายคุณภาพชีวิตเสีย มากกวา 


เหมือนตัวอยางงายๆ ที่ยกมาพูดบอยๆ เชนอยากในรส อาหาร ใครๆ พอเกิดมา ไมตองเรียนรูอะไร ก็มีความรูสึกวาอรอย และไมอรอย แลวก็อยากในสิ่งที่อรอย เมื่ออยากในสิ่งที่อรอย ถา ไมมีความรูเลย ก็มุงแตอรอยอยางเดียว ทําไปตามความอยาก กิน จนกระทั่งเกินขนาด อาจจะกินสิ่งที่เปนพิษ เปนอันตราย ทําลาย คุณภาพชีวิต นี้คือความอยากดวยตัณหา


แต่ถ้ามีความรูขึ้นมา ก็จะมีความอยากอีกประเภทหนึ่ง เกิดขึ้น เปนความอยากที่สัมพันธกับคุณภาพชีวิต ซึ่งตองเกิดจาก ความรูหรือตองมีความรูความเขาใจจึงจะเกิดขึ้นได คือมีความรูวา สิ่งนี้จะทําใหเกิดคุณภาพชีวิต เปนประโยชนแกชีวิตหรือไม ความอยากอยางนี้ เปนความอยากหรือฉันทะประเภทที่ ๒ เรียกชื่อวา กุศลฉันทะ หรือ ธรรมฉันทะ แปลวา ความอยากที่เปน กุศล หรือความอยากในธรรม ตอนนี้ เราไดความอยากครบ ๒ แบบแล้ว 


ความอยากประเภทที่ ๒ เป็นความอยากในสิ่งที่มีคุณค่า  ทําให้เกิดคุณภาพชีวิต  สัมพันธ์กับความรู้ โดยจะต้องมีการทําลายอวิชชา หรือลดอวิชชา และต้องมีวิชชาเกิดขึ้นบ้าง  พอเริ่มมีวิชชา  มีความรู้  เราก็เริ่มรู้จักแยกว่าอะไรจะเป็นประโยชน์ หรือไม่เป็นประโยชน์แก่ชีวิต  แล้วก็จะมีความอยากประเภทที่ ๒ คือ อยากในสิ่งที่ทําให้เกิดคุณภาพชีวิต หรืออยากทําให้เกิดคุณภาพชีวิต  เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า กัตตุกัมยตาฉันทะ แปลว่า อยากทําให้มันดี 


ความอยากประเภทที่ ๒ คือ กุศลฉันทะ ธรรมฉันทะ หรือ กัตตุกัมยตาฉันทะนี้ เมื่อจะเรียกสั้นๆ ท่านเรียกแค่ว่า  ฉันทะ  ระวังจะสับสนตรงนี้ 


ส่วนความอยากประเภทที่ ๑ ที่เรียกว่า ตัณหาฉันทะ นั้น เวลาเรียกสั้นๆ  ก็พูดแค่ว่า ตัณหา 


เพราะฉะนั้น คําวา ตัณหา และคําวา ฉันทะ ก็เลยกลายเปน ความอยากคนละประเภทไปเลย แตที่จริงนั้น ถาเรียกใหเต็ม ตัณหาก็เปนตัณหาฉันทะ และฉันทะที่เปนความอยากฝายดี ก็เปน กุศลฉันทะ ธรรมฉันทะ หรือกัตตุกัมยตาฉันทะ ชื่อเต็มเปนอยางนั้น 


รวมความตอนนี้ เพื่อใหจํางายๆ ก็แยกเปนความอยาก ๒ อยาง คือ ตัณหา อยางหนึ่ง ฉันทะ อยางหนึ่ง 


ตัณหา คือความอยากโดยไมมีความรู เพียงแตจะสนอง ความรูสึกเสพสม บํารุงบําเรอปรนเปรอประสาทสัมผัส คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ของตนเอง 


สวน ฉันทะ หรือความอยากประเภทที่ ๒ คือความอยากใน คุณภาพชีวิต ในสิ่งที่มีคุณคา เปนประโยชน ซึ่งสัมพันธกับความรู เริ่มตั้งแตรูจักแยกวาอะไรเปนคุณอะไรเปนโทษแกชีวิตอยางแทจริง 


นี้เป็นเรื่องที่ต้องทําความเข้าใจไว้ก่อน



ปริยัติ จะเอาแค่ไหน และอย่างไร

 ปริยัติ จะเอาแค่ไหน และอย่างไร? 


เพราะฉะนั้น คนที่ปฏิบัติโดยไม่มีปริยัตินี่ หาไม่ได้ นอกจาก คนที่ไม่เกี่ยวข้องอะไรกับพระพุทธศาสนา คือ จะตั้งศาสนาใหม่ ของตนเอง ทุกคนมีปริยัติ แต่อาจจะเป็นปริยัติในรูปที่เป็นวัตถุดิบ หรือข้อมูลดิบเกินไป หรือเรียนปริยัติแบบอาจารย์ช่วยคัดเลือกมาให้ เพราะปริยัติที่ให้ผลดีนั้น ก็อยู่ที่เหมาะกับตัวเรา 


พระพุทธเจ้าทรงให้ปริยัติไว้  แต่พระพุทธเจ้าไม่ได้มาสอนเราโดยตรง เราไม่ได้พบพระพุทธเจ้าโดยตรง  เรามาพบอาจารย์  ถ้าอาจารย์เป็นผู้มีประสบการณ์ในการปฏิบัติมาแล้ว ก็มาช่วย คัดเลือกปริยัติให้เราอีกชั้นหนึ่ง ก็จะทําให้ชัดเจนและทุ่นเวลา


ข้อสําคัญที่ควรพิจารณาก็คือ ปริยัตินั้นเป็นปริยัติของพระพุทธเจ้า หรือเป็นปริยัติของตัวอาจารย์เอง  สิ่งที่เราต้องการแท้ๆ ก็คือ ให้เป็นปริยัติของพระพุทธเจ้า แต่พระอาจารย์ช่วยเลือกคัดมาให้ ในฐานะที่ท่านมีประสบการณ์ และมีความชํานาญ  ยิ่งเป์นปริยัติของพระพุทธเจ่า ที่พระอาจารย์ท่านได่เอาไปปฏิบัติเห็นผลมาเองแล้ว ก็ยิ่งดี เพราะฉะนั้น อาจารย์จึงมีประโยชน์มาก ในพระพุทธศาสนา ท่านจึงเน้นว่า คนที่จะเริ่มปฏิบัติ ควรหาอาจารย์  ถึงกับเรียกว่าเป็น กัลยาณมิตร ก็เพราะเหตุนี้ 


พระอาจารย์จะช่วยเลือกเฟ้นปริยัติให้เราให้เหมาะ  ตามความจําเป็นที่จะต้องใช้ในการปฏิบัติ สําหรับจุด หรือ ขั้นตอนนั้นๆ  เช่นว่าตอนนี้จะตั้งต้น จะใช้ปริยัติอะไร คือ ควรบอกให้รู้ว่าจะ ปฏิบัติอย่างไร หรือมีอะไรที่ควรรู้บ้าง ซึ่งจําเป็นสําหรับบุคคลนี้ เพราะปริยัติที่เหมาะสําหรับคนนี้ คนโน้น  บางทีก็ไม่เหมือนกัน เพราะในการปฏิบัตินั้น มีความแตกต่างระหว่างบุคคล 


คําสอนของพระพุทธเจ้าที่เรียกว่าปริยัตินั้น  เกิดจากการที่พระองค์ได้ทรงสอนคนนั้นบ้างคนนี้บ้างมากมาย ซึ่งพระองค์ก็ได้ทรงสอนให้เหมาะกับบุคคล ให้เหมาะที่จะได้ผลแก่บุคคลนั้นๆ ทีนี้ เราไปเรียนปริยัติทั้งดุ้น  รวมเอาที่ทรงสอนคนโน้นบ้างคนนี้บ้างมาปนเข้าด้วยกันทั้งหมด เป็นวัตถุดิบทั้งนั้น  หลายอย่างไม่เหมาะกับตัวเราเลย  ก็เลยไม่ค่อยได้ผล นอกจากนั้น  จะเอามาใช้  ก็ใช้ไม่เป็น  ปรับไม่ถูก  


ตอนนี้แหละที่อาจารย์มีประโยชน์มาก คือมาทําหน้าที่เลือกเฟ้นให้ และปรับให้เหมาะกับตัวบุคคล  เพราะฉะนั้น  การเลือกเฟ้นปริยัตินั้น ให้เหมาะสมกับขั้นตอน อย่างหนึ่ง และให้เหมาะสมกับตัวบุคคลผู้นั้นอย่างหนึ่ง  แล้วก็ให้เฉพาะเท่าที่ใช้ที่จําเป็นอย่างหนึ่ง จึงเป็นหน้าที่ของอาจารย์ผู้เป็นกัลยาณมิตรนี้ คือ ความสัมพันธ์ระหว่าง ปริยัติ กับ ปฏิบัติ 


เป็นอันว่า เราจะใช้ปริยัติโดยการเลือกเฟ้นของท่านผู้ชํานาญแนะนําให้เรา หรือเราจะเรียนปริยัติโดยตรงทั้งดุ้น ก็แล้วแต่ อันนี้ก็สุดแต่ว่าเราจะมีความประสงค์อย่างไร 


ถ้าเราไม่ไว้ใจอาจารย้  เราก็อาจจะนึกว่า สติปัญญาของเราก็ดีพอสมควร เราจะเลือกเฟ้นปริยัติด้วยตนเอง  เราก็อาจจะไปศึกษาค้นคว้าตํารับตําราคัมภีร์ด้วยตนเอง แล้วก็อาจจะเอาประสบการณ์ของอาจารย์ทั้งหลาย มาประกอบการพิจารณา มาเสริมความรู้ในปริยัติของเรา ในการที่จะนํามาใช้ปฏิบัติต่อไป  นี้ก็เป็นเรื่องของเรา 


แต่บางคนนั้นเขาเรียนปริยัติโดยมีความมุ่งหมายอีกอย่างหนึ่ง เช่น แม้แต่พระอรหันต์ ซึ่งปฏิบัติเสร็จแล้ว บรรลุผลคือเข้าถึงปฏิเวธแล้ว หลายท่านก็ยังกลับมาเรียนปริยัติอีก เรียนเพื่ออะไร เรียนเพื่อว่าจะได้สามารถในการสั่งสอนผู้อื่น เพราะว่าประสบการณ์เฉพาะตัวนี้ อาจจะไม่เหมาะกับคนอื่นก็ได้  


พระอรหันต์นั้นท่านก็แบบเดียวกับเรา  บางทีท่านมาเจออาจารย์เลย อาจารย์นั้นเลือกเฟ้นปริยัติที่เหมาะกับท่านเท่าที่ จําเป็นเฉพาะตัวท่าน เฉพาะขั้นตอนนั้นๆ ท่านก็เรียนรู้มาเฉพาะความรู้ที่จําเป็นในวงแคบ แล้วก็ปฏิบัติมาจนสําเร็จ แต่ความรู้ที่จะไปสอนผู้อื่นนั้น ควรจะกว้างขวางพอที่จะ เลือกเฟ้นให้เหมาะกับคนทั้งหลายที่ต่างๆ กันมากมาย มีข้อปลีกย่อยแง่มุมที่จะประยุกต์ยักเยื้องได้ ท่านก็เรียนปริยัติ เพิ่มเติมอีก จึงมีปริยัติที่ท่านเรียกว่า ภัณฑาคาริกปริยัติ ปริยัติของผู้เป็นเหมือนขุนคลัง เพราะเป็นดุจมีคลังที่เก็บของ ซึ่งเหมาะกับ ความต้องการของผู้ใช้คนอื่นๆ ด้วย ไม่เฉพาะตัวคนเดียว นี้คือความมุ่งหมายที่เกี่ยวข้องกับปริยัติ เป็นอันว่า ตอนนี้ เรารู้ความสัมพันธ์ระหว่าง ปริยัติ และปฏิบัติ 


เมื่อปฏิบัติแล้ว ถ้าปฏิบัติถูกต้อง ก็เกิดผลเป็นปฏิเวธ ถ้า ปฏิบัติไม่ถูก ก็ผิดพลาดเกิดความล้มเหลว ฉะนั้น ปฏิบัติที่จะ ถูกต้อง ก็อาศัยปริยัตินี่แหละเป็นฐาน เป็นอันว่าหลัก ๓ อย่างนี้สัมพันธ์ซึ่งกันและกัน คือ ปริยัติ ปฏิบัติ ปฏิเวธ 


แต่หลายคนอาจจะเรียนปริยัติแล้ว ไม่ได้นํามาใช่ ไม่ได้ลง มือทํา ก็ไม่เกิดประโยชน์ เพราะว่าปฏิบัติเป็นตัวที่ต่อระหว่างปริยัติ กับปฏิเวธ ในเมื่อปริยัติไม่มาสู่การปฏิบัติ ก็ไม่มีตัวต่อที่จะนําไปสู่ ปฏิเวธ ปฏิเวธก็ไม่เกิดขึ้น ก็ไม่ครบวงจร 


นี่ก็เป็นข้อหนึ่งที่ขอยกมาพูด เพื่อให้เข้าใจถึงเรื่องปริยัติ และปฏิบัติว่า ปริยัติโดยไม่ปฏิบัติ และปฏิบัติโดยไม่ปริยัตินั้น เป็นอย่างไร







ปฏิบัติโดยไม่มีปริยัติ จริงหรือ

ปฏิบัติโดยไม่มีปริยัติ จริงหรือ? 


ขอก้าวต่อไป  ในการทําความเข้าใจเบื้องต้น  เพื่อปรับความรู้ความเข้าใจให้เข้ากันดีก่อน  มีคนถกเถียงกันว่า  ไปปฏิบัติเลยโดยไม่มีปริยัติก็ได้  เข้าป่าไปอยู่กับอาจารย์ หรือไปอยู่คนเดียว ไปถึงก็ลงมือบําเพ็ญสมาธิเลย  ไม่ต้องมีปริยัติ  นอกจากนั้น  ยังมีการติเตียนว่า  ถ้าปริยัติอย่างเดียวโดยไม่ปฏิบัติ  ก็ไม่ทําให้ได้ประโยชน์อะไรขึ้นมา  เพราะเมื่อไม่มีการปฏิบัติ  ก็ไม่เกิดผลคือปฏิเวธ   นี้ก็เป็นเรื่องที่ควรทําความเข้าใจ  แต่ก่อนที่จะเข้าใจเรื่องนี้  ก็ต้องรู้ความสัมพันธ์ระหว่าง ปริยัติ ปฏิบัติ ปฏิเวธ เล็กน้อย 


อย่างที่กล่าวมาในเบื้องต้นแล้วว่า ปริยัติ คือการเล่าเรียน  สดับฟังจากผู้อื่น  แม้แต่พระไตรปิฎก ซึ่งเป็นพระธรรมคําสอนของพระพุทธเจ้า  ก็เป็นสิ่งที่ได้รับฟังมาจากผู้อื่น คือรับฟังจากที่ พระพุทธเจ้าทรงสอนไว้ 


แต่สิ่งที่พระพุทธเจ้าทรงสอนไว้นี้ คืออะไร ก็คือประสบการณ์ที่เป็นผลจากการปฏิบัติของพระองค์ใช่หรือไม่ คือ พระพุทธเจ้าเคยปฏิบัติมาแล้ว  แล้วก็ได้รับผล  พระองค์มีประสบการณ์ในการปฏิบัติ และได้รับผลจากการปฏิบัตินั้นมาเองแล้ว  พระองค์ทรงนําประสบการณ์นั้นแหละมาจัดเรียบเรียงขึ้น แล้วนํามาถ่ายทอดให้แก่ผู้อื่น ความรู้จากประสบการณ์ในการปฏิบัติของพระองค์นี้  ก็กลายเป็นสิ่งที่เรียกว่าปริยัติ  เพราะฉะนั้น ปริยัติที่แท้จริง จึงเกิดจากปฏิบัติและปฏิเวธ  ถ้าหากว่าปฏิบัติและปฏิเวธไม่ถูก เราก็จะได้ปริยัติที่ผิด อันนี้เป็นของแน่นอน 


การที่เรายอมรับปริยัตินี้  ก็เพราะเราเชื่อพระพุทธเจ้าใช่หรือไม่  เราไว้ใจว่าพระพุทธเจ้าปฏิบัติถูก ได้รับผลจริงแล้ว  เพราะฉะนั้น ประสบการณ์ที่พระองค์นํามาเล่า ซึ่งมาเป็นปริยัติ สําหรับเรานี้  เราจึงเชื่อถือ  นี้เป็นขั้นที่หนึ่ง คือ ปริยัติไม่ได้มาจากไหน  ก็มาจากประสบการณ์ในการปฏิบัติของพระพุทธเจ้านั่นเอง 


เมื่อเป็นเช่นนี้ ปริยัติก็จะมาเป็นเครื่องช่วยให้ปฏิบัติได้ ถูกต้องต่อไป เพราะเป็นประสบการณ์ของผู้ปฏิบัติมาแล้ว เหมือนกับคนที่เดินทางมาแล้ว เขาเดินทางไปจนกระทั่ง สําเร็จบรรลุความมุ่งหมายแล้ว เราจะเดินทางบ้าง เราไม่รู้เหนือรู้ใต้  จะเจออะไรที่ไหน  มีสิ่งใดเป็นที่สังเกตบ้าง ไม่รู้ทางไปเลย  แล้วจะเป็นอย่างไร 


ปฏิบัตินี่บอกแล้วว่าคือเดินทาง เราเดินทางเองไม่ถูก เราไม่แน่ใจตนเอง เราก็เลยขอความรู้จากท่านที่เคยมีประสบการณ์ได้ เดินทางมาก่อน เราก็จึงมาเรียนปริยัติ เหตุผลที่เราเรียนปริยัติ ก็เพื่อให้ปริยัตินั้นแหละมาช่วย คือ เอาประสบการณ์ของท่านที่เคยผ่านมาแล้ว มาช่วยให้เราเดินได้สะดวกขึ้น


ทีนี้ถ้าเราไม่อาศัยปริยัติจะเป็นอย่างไร  เราก็สุ่มสี่สุ่มห้า  เริ่มต้นใหม่  ลองผิดลองถูก ก็สามารถทำได้  ปฏิบัตินั้นท่านไม่ได้ห้าม  ใครจะปฏิบัติก็ได้ จะตั้งตัวเป็นศาสดาใหม่เสียเอง ใครจะไป ห้ามได้ แต่ท่านไม่เคยเดินทางนี้  ก็รับรองไม่ได้นะ ท่านอาจจะไปตกหลุมตกบ่อ อาจจะหล่นเหวไปเสียก่อนระหว่างทาง หรืออาจจะไป ทางผิด เลี้ยวซ้ายเลี้ยวขวาออกนอกลู่นอกทางไปก็ได้ เพราะ ระหว่างทางนี้  มีเลี้ยวมีแยกเยอะแยะไปหมด และในทางปฏิบัติก็เป็นความจริงอย่างนั้น 


ในการปฏิบัติตามหลักการที่จะให้บรรลุถึงจุดหมายนั้น  ระหว่างทางมีทางรก ทางเลี้ยว ทางหลุม ทางบ่อ ทางแยก มากมาย ถ้าเราไม่มีความรู้ เราก็อาจจะไปผิดทาง หรือประสบอันตราย ซึ่งก็ขึ้นอยู่กับความฉลาดของเรา  แต่เรามานึกว่า  ถ้าเราได้ประสบการณ์ของผู้ที่ผ่านมาแล้ว เอามาใช้ประโยชน์  มันจะช่วยเรา  เราก็เลยเรียนปริยัติ  ทีนี้  ถ้าเราไม่เอาปริยัติเลย เราก็เสี่ยงต่อการที่จะปฏิบัติ เดินทางผิดพลาด 


ปริยัตินี้ ท่านเปรียบเหมือนกับเข็มทิศบ้าง เหมือนกับแสงไฟ ส่องทางบ้าง เข็มทิศทําให้เรารู้ทิศทางไปถูก  แสงไฟส่องทางหรือไฟฉายก็ทําให้เราเห็นทางที่จะเดิน ไม่ใช้เดินไปในความมืด แล้วก็ คลําหาลองผิดลองถูกไป 


อีกอย่างหนึ่ง  ปริยัติเหมือนกับแผนที่ และเหมือนกับความรู้ ในภูมิศาสตร์ หรือหนังสือแนะนําการท่องเที่ยว ความรู้ทางภูมิศาสตร์ หรือหนังสือแนะนําการเดินทางก็ช่วยให้เรารู้ว่า เดินไปทางนี้ไป ไหน แล้วในระหว่างทางที่ถูกต้อง จะพบปะอะไรบ้าง ผ่านอะไร มีอะไรเป็นที่สังเกต ยิ่งกว่านั้น บางทียังได้รู้ว่าควรจะพักได้ที่ไหนบ้าง  มีอะไรที่ควรระวัง  มีอะไรที่จะได้พบเห็นเป็นความรู้พิเศษ  ทําให้เราเตรียมตัวได้ถูกต้องทุกอย่าง 


แผนที่และหนังสือภูมิศาสตร์นั้น  ก็เกิดจากคนที่เขาได้สํารวจ ที่สํารวจทางมาก่อนแล้วทําไว้ ถ้าแผนที่หรือหนังสือภูมิศาสตร์ทําไว้ผิด ก็เป็นปัญหาซ้อนเข้ามา ซึ่งก็ต้องว่ากันเป็นอีกเรื่องหนึ่ง แต่รวมความแล้ว  ถ้าไม่มีปริยัติเลย  ก็เสี่ยงต่อการที่จะเดินทางผิด และเกิดอันตรายอย่างที่กล่าวมาแล้ว 


บางทีเราไม่ได้เรียนปริยัติโดยตรงจากพระพุทธเจ้า   เราก็เรียนผ่านอาจารย์  บางทีอาจารย์ไม่ได้ให้เราเรียนตําราหรือคัมภีร์ทั้งหมด   อาจารย์สอนเรานิดๆ  หน่อยๆ  บางทีเราไปหาอาจารย์ปุ๊บนี่  ท่านบอกเลยว่าให้ทําอย่าง นั้นๆ เช่นบอกว่าให้กําหนดลมหายใจอย่างนั้นๆ อันนี้คืออะไร อันนี้  ก็คือปริยัติ  เพียงแต่พบกับอาจารย์แล้ว  ท่านบอกให้ทําอย่างนี้ๆ นะ  นี่คือปริยัติแล้ว หลายท่านไม่เข้าใจ   นึกว่าตัวเองไม่ได้ผ่านปริยัติ ที่จริงผ่านโดยไม่รู้ตัว 


อาจารย์มีหน้าที่อย่างหนึ่งที่สําคัญ คือการใช้ความสามารถ คัดเลือกปริยัติให้เหมาะกับตัวผู้ปฏิบัติ  แทนที่เราจะต้องไปค้นปริยัติ  เรียนปริยัติมากมาย หรือเรียนพระไตรปิฎกทั้ง ๔๕ เล่ม ๒๒,๐๐๐ กว่าหน้า  อาจารย์ท่านมีความชํานาญ  ท่านได้เคยใช้ปริยัติในการปฏิบัติ มีประสบการณ์ของตนเองแล้ว  ท่านก็รู้ว่า  อันไหนจําเป็นจะต้องใช้เมื่อไร  ท่านก็คัดเลือกปริยัตินั้นมาให้เรา 


ตอนนี้เธอจะเริ่มแรก  เอาตรงนี้เท่านี้พอแล้วท่านก็ให้ปริยัติ มาแค่นี้ คือท่านคัดเลือกปริยัติให้เรา ลัดเวลาให้เรา ประหยัดเวลา ให้เรา เสร็จแล้ว พอเราก้าวไปอีกสักนิด อาจารย์ก็มาตรวจสอบว่า เราปฏิบัติไปได้แค่ไหน แล้วท่านก็ให้ปริยัติต่อ กล่าวคือ คําแนะนํา ที่ว่าต่อไปให้ทําอย่างนั้นๆ หรือบอกให้รู้ว่าประสบการณ์ที่ได้มา  ตอนนี้ผิดพลาด ให้แก้ไขอย่างนั้นๆ นี่คือปริยัติทั้งสิ้น 


ในพระพุทธศาสนานั้น ท่านใช้คําว่าปริยัติในความหมายเฉพาะ  ท่านจํากัดความไว้ทีเดียวว่า ปริยัติ หมายถึงพุทธพจน์ หรือ คําสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ซึ่งเป็นสิ่งที่จะพึงเล่าเรียน 


เราเป็นชาวพุทธ ก็คือเป็นคนที่เชื่อถือและปฏิบัติตามคําสอนของพระพุทธเจ้า แต่เวลานี้ พระพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว ไม่มีพระชนมชีพอยู่  เราจึงรู้จักพระพุทธเจ้าได้จากคําสอนของพระองค์ ที่เรียกว่าปริยัตินี้ ปริยัติจึงเป็นสื่อเชื่อมโยงเราเข้าไปหาพระพุทธเจ้า ทําให้เรา รู้จักพระองค์ และรู้ว่าพระองค์สอนไว้ว่าอย่างไร


ถ้าจะพูดให้ตรงทีเดียว  ผู้ที่กล่าวว่าปฏิบัติได้โดยไม่มีปริยัติ   ก็เท่ากับพูดว่า ตนสามารถปฏิบัติได้โดยไม่ต้องรู้คําสอนของพระพุทธเจ้า  หรือไม่ต้องรู้เลยว่าพระพุทธเจ้าทรงสอนอะไร ซึ่งก็มี ความหมายอย่างเดียวกับพูดว่า ตนสามารถปฏิบัติได้โดยไม่ต้องมี พระพุทธเจ้าเลยนั่นเอง 


ถ้าอย่างนั้น คนอื่นก็ย่อมจะกล่าวกับผู้นั้นได้ว่า เขาไม่ได้ปฏิบัติธรรมของพระพุทธเจ้า หรือว่าเขาไม่ได้ปฏิบัติพระพุทธศาสนา  แต่เขาปฏิบัติอะไรๆ ที่เป็นเรื่องความคิด  ความเห็นของตัวเขาเอง หรือของอาจารย์ท่านนั้นๆ โดยเฉพาะ  ซึ่งก็อาจจะเก่งมาก เช่นอย่างโยคีหรือฤาษีชีไพรตั้งแต่ก่อนพุทธกาล ที่ได้ถึงฌานสมาบัติ หรือแม้กระทั่งจบโลกียอภิญญาขั้นสูงสุด แต่ ก็ไม่ใช่พระพุทธศาสนา 


รวมความว่า ปัญหาเกี่ยวกับปริยัตินั้น ไม่ใช่ถามว่าปริยัติต้องมีหรือไม่  แต่ควรถามว่า ปริยัติจะเอาแค่ไหน และจะรับเอามาอย่างไร


   

ตัวแท้ของการปฏิบัติอยู่ที่ไหน?

 ตัวแท้ของการปฏิบัติอยู่ที่ไหน? 


เริ่มด้วยชุดแรกก่อน ที่เรียกว่าปฏิบัติ ก็คือ ศีล สมาธิ ปัญญา คําว่าปฏิบัติ จะต้องมีความหมายครบ ศีล สมาธิ ปัญญา แต่ปัจจุบันนี้ เรามักจะใช้คําว่าปฏิบัติโดยเน้นไปที่สมาธิกันมาก 


 ศีล สมาธิ ปัญญานี้ จะเห็นว่าเรียงจากข้างนอกไปหาข้างใน 


ศีล อยู่ที่ตัวของเราที่มองเห็น คือตัวของเราที่แสดงออกมา ภายนอก ทางกาย และทางวาจา ถ้ากระทําทางกาย  ก็เป็นกายกรรม  ถ้าทําการด้านวาจา คือ ทําคําพูด ก็เป็นวจีกรรม แม้ว่าทั้งหมดนั้นจะออกมาจากใจ คือ เจตนา  แต่การกําหนดศีลนั้น  กําหนดที่พฤติกรรมซึ่งแสดงออกมาทางกายและวาจา  อยู่ที่ตัวเราที่ต่อกับภายนอก 


 ข้อต่อไป คือ สมาธิ  ลึกเข้าไปข้างในมองไม่เห็น  ไม่อยู่ที่ตัวข้างนอก ไม่มองเห็นที่กายวาจา แต่อยู่ที่จิตใจ แล้วสุดท้ายก็ปัญญา เป็นขั้นที่อาศัยจิตนั่นแหละทํางาน  เมื่อใช้จิตนั้นทํางานให้เกิดความรู้ความเข้าใจสิ่งทั้งหลาย  ก็เกิดปัญญาขึ้นเป็นส่วนที่มาเสริม เพื่อปรับปรุงคุณภาพของจิตใจ 


แล้วจิตใจที่มีความรู้  มีปัญญา ก็เอาความรู้นั้นมาใช้ปรับปรุงชีวิตด้านกายวาจาอีกต่อหนึ่ง อันนี้ก็เป็นเรื่องของการปฏิบัติ 


ชุดที่ ๒ ที่เน้นสําหรับคฤหัสถได้แก่ ทาน ศีล ภาวนา ชุดทาน ศีล ภาวนา นี้จะเห็นว่า เน้นส่วนภายนอกมากขึ้น  เริ่มจากทาน  ทานนี้ไปจับที่ของนอกตัวเลย  ศีลยังอยู่ที่ตัว แต่ทานนี่ ออกไปที่ของนอกตัว เป็นการเอาสิ่งของไปให้แก่ผู้อื่น การเอื้อเฟื้อ ช่วยเหลือเผื่อแผ่กัน  พอถึงศีลก็มาอยู่ที่ตัว  จากของนอกตัว แล้วมาอยู่ที่ตัว เสร็จแล้วถึงภาวนา ก็เข้าไปในตัว 


 ภาวนาที่เข้าไปในตัว  ก็ไปแยกเป็น ๒ ส่วน คือ ด้านจิต ที่เป็น สมาธิ กับด้าน ปัญญา ได้แก่สมาธิ และปัญญามารวมเข้าด้วยกัน เป็น ภาวนา 


 คําว่า ภาวนา นั้น หมายถึงทั้งภาวนาที่เป็นการฝึกอบรม ด้านจิต ซึ่งเรียกว่า จิตตภาวนา และภาวนาที่เป็นการฝึกอบรมด้านปัญญา ที่เรียกว่า ปัญญาภาวนา ภาวนาจึงแบ่งเป็น ๒ คือ จิตตภาวนา  กับ ปัญญาภาวนา พูดง่ายๆ ก็คือ เป็นสมาธิ และปัญญานั่นเอง 


เพราะฉะนั้น ๒ ชุด คือ ทาน ศีล ภาวนา กับ ศีล สมาธิ ปัญญา นี้ ที่จริงก็เรื่องเดียวกัน แต่ชุดหนึ่งเน้นด้านภายนอก เน้นด้านหยาบ จัดเป็นทาน ศีล และภาวนา โดยขยายด้านนอกเป็น ๒ อย่าง คือ ทาน กับ ศีล เอา ข้างใน ๒ อย่างคือ สมาธิ และปัญญาไปยุบเป็นภาวนาอย่างเดียว


ส่วนชุด ศีล สมาธิ ปัญญา นั้น เอาด้านในคือภาวนาไปแยกละเอียดเป็นจิตใจ (สมาธิ) กับปัญญา แต่ด้านนอก คือ ทาน กับ ศีล นั้น รวมเป็นอันเดียว เพราะว่าศีลนั้นหลักการก็คืออยู่ร่วมกันด้วยดี กับผู้อื่นในสังคม ส่วนทานก็เป็นองค์ประกอบในการที่จะอยู่ร่วมกัน ด้วยดีกับผู้อื่นในสังคม ก็เลยมารวมอยู่ในคําว่าศีล 


 เพราะฉะนั้น  เมื่อท่านได้ฟัง  คําว่า ทาน ศีล ภาวนา กับ ศีล สมาธิ ปัญญา นี้ ก็ให้ทราบว่าที่จริงเป็นระบบอันเดียวกัน  แต่เราแยกเพื่อให้เห็นจุดเน้นที่ต่างกัน  สําหรับคฤหัสถ์จะเน้นด้านนอก จัดเป็น ทาน ศีล ภาวนา แต่สําหรับพระสงฆ์จะเน้นด้านใน  วางหลักเป็น ศีล สมาธิ ปัญญา


อนึ่ง ชื่อเรียกก็คล้าย ๆ กัน ชุด ศีล สมาธิ ปัญญา ทุกท่านรู้จักกันดีแล้วว่า ไตรสิกขา ไตร=๓ สิกขา=การศึกษา รวมเป็น ไตรสิกขา แปลว่า การศึกษา ๓ อย่าง 


 ส่วนชุด ทาน ศีล ภาวนา เรียกชื่อต่างไปนิดหนึ่งว่า ปุญญสิกขา หรือ บุญสิกขา ก็คือ การฝึกฝนในเรื่องความดี หรือการฝึกหัดทํา ความดีนั่นเอง ปุญญ=ความดี สิกขา=การฝึกอบรม คือการฝึกฝน ปฏิบัติอบรมในเรื่องความดี การทําให้คนเจริญงอกงามขึ้นใน ความดีต่างๆ ด้วย ทาน ศีล ภาวนา 


 รวมแล้วทั้ง ๒ ชุดก็เป็นอันเดียวกัน ต่างกันที่จุดเน้นดังกล่าว 


จากที่พูดมานี้ จะเห็นได้ทันทีว่า ในเรื่องการศึกษานั้น สาระสําคัญของมันมาปรากฏเด่นที่การปฏิบัติ เพราะว่า การศึกษา นั้นคือ สิกขา ซึ่งหมายถึง ไตรสิกขา ได้แก่ ศีล สมาธิ ปัญญา หรือ บุญสิกขา ได้แก่ ทาน ศีล ภาวนา นั้น และสิกขา หรือการศึกษา ๓ อย่างนั่นแหละ ที่ท่านบอกว่าเป็นการปฏิบัติ 


 เมื่อเป็นเช่นนี้  การศึกษาอยู่ที่ไหน  ก็อยู่ที่ตัวการปฏิบัติ คือ อยู่ที่ ทาน ศีล ภาวนา อยู่ที่ศีล สมาธิ ปัญญา เป็นเรื่องของการกระทําทั้งนั้น 


ฉะนั้น การศึกษาต้องเน้นที่การปฏิบัติ มิใช่มีความหมายแค่ว่า มาเล่าเรียนตํารับตํารา นี้เป็นเรื่องที่ต้องทําความเข้าใจกันในเบื้องต้น  


อย่างไรก็ตาม  เมื่อรู้เท่าทันแล้ว ต่อไปเราสามารถใช้ศัพท์ตามที่นิยมกันได้ ถึงแม้จะใช้คําว่าปฏิบัติธรรม โดยรู้ตามเขาว่า จะไปทําสมาธิก็เอา  แต่เรารู้ว่าที่จริงนั้น  ความหมายมันกว้าง หมายถึงเอาธรรมมาใช้ในการดําเนินชีวิตทั้งหมดในการกระทําทุกอย่าง หรือเมื่อพูดว่าศึกษาและปฏิบัติ  ก็ต้องรู้ว่าที่จริง  ศึกษานั้นคลุมปฏิบัติอยู่แล้ว 


    

วันเสาร์ที่ 14 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

การศึกษา กับ การปฏิบัติ ไม่ใช่คนละอย่าง


 การศึกษา กับ การปฏิบัติ ไม่ใช่คนละอย่าง 


 ต่อไป ประการที่สอง ธรรมนั้น เมื่อเราเอามาใช้ เอามาลงมือทํา ก็จะมาเข้าคู่กับธรรมที่ยังไม่ได้เอามาใช้ ยังไม่ได้เอามาทํา 


 ตอนที่ยังไม่เอามาใช้ ไม่เอามาทํา ธรรมนั้นก็เป็นเพียงธรรม ที่ได้ฟังมา ได้เล่าเรียนมา ธรรมที่ยังไม่ได้ใช้ ไม่ได้ลงมือทํา ยังเป็นเพียงสิ่งที่รับฟังมา เล่าเรียนมานี่ มีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่ง 


 ตอนที่เอามาใช้เอามาทําเรียกว่า “ปฏิบัติ” ตอนที่ยังไม่ได้ใช้ ไม่ได้ทํา เป็นเพียงเล่าเรียน จะเรียกว่า อะไร 


 หลายท่านคงจะบอกว่า  การปฏิบัตินี้คู่กับการศึกษา  เมื่อเอามาใช้เอามาทําเป็นการปฏิบัติ ยังไม่ได้ใช้ยังไม่ได้ทํา ก็เป็นเพียงการศึกษา  อันนี้ก็เป็นปัญหาอีกแล้ว 


 คําว่า การศึกษานี้ ในเมืองไทยนํามาใช้เป็นคําคู่กับการปฏิบัติ “ศึกษา” หมายความว่า เล่าเรียน ยังไม่ได้ทํา  เข้าใจกันว่า  ถ้าศึกษา ก็คือยังไม่ได้ทํา  เพียงเล่าเรียนมา เมื่อปฏิบัติ ก็คือเอาสิ่งที่ศึกษานั้นมาลงมือทํา  ความเข้าใจอย่างนี้ก็ไม่ถูกต้องอีก


คําว่า “ศึกษา” นั้น  เดิมไม่ได้คู่กับการปฏิบัติ  อันนี้จะต้องแยกจากความหมายที่แท้จริง ความหมายที่เข้าใจกันในสังคมไทย ปัจจุบัน ที่ให้คําว่า ศึกษา คู่กับคําว่า ปฏิบัติ นั้น เป็นเรื่องของ สังคมไทย เป็นเรื่องของภาษาไทยที่กลายหรือเพี้ยนไปเท่านั้น 


 คําที่คู่กับปฏิบัติ เป็นเพียงความรู้ที่เล่าเรียนรับฟังมานั้น มี ศัพท์เฉพาะของมันอยู่แล้ว เรียกว่า “ปริยัติ” 


 คําที่คู่ กับ ปฏิบัติ ก็คือ ปริยัติ ปริยัติ คือเล่าเรียนมา แล้ว ปฏิบัติ ก็เอามาลงมือทํา แต่ทําไมการศึกษาจึงกลายความหมายมาเป็นการเล่าเรียน 


 การศึกษาเดิมนั้น มีความหมายกว้าง ตั้งแต่เรียนรู้ไป จนกระทั่งฝึกหัด ลงมือปฏิบัติ ปฏิบัตินี้ ในแง่หนึ่ง ก็คือ ฝึกหัดเพื่อ ทําให้เป็น และทั้งหมดตลอดกระบวนการนั้น เรียกว่า “การศึกษา” 


 อาจเป็นไปได้ว่า ในสมัยหลังๆ นี้ การศึกษาได้เน้นในด้าน การเล่าเรียนหนังสือ อ่านตําราหรือคัมภีร์มากไป ความหมายของ การศึกษาก็เลยแคบลง เหลือเป็นเพียงเล่าเรียนตําราไป พอเหลือ เพียงเล่าเรียนตํารา ก็ไปได้แค่ปริยัติ แต่ที่จริง คําว่า “ศึกษา” นั้น มีความหมายเท่ากับปริยัติและ ปฏิบัติรวมกัน


 เรื่องความหมายของการศึกษานี้ เคยพูดที่นี่ครั้งหนึ่ง ยืดยาวแล้ว เพราะฉะนั้น จะไม่ขอพูดซ้ำ คราวนั้น ได้ยกบาลีมาอ้างด้วยซ้ำให้เห็นว่า คําว่าศึกษานั้น ที่จริงมีความหมายคลุม ตั้งแต่ปริยัติมาจนถึงปฏิบัติอย่างไร คือ รวมทั้งเล่าเรียนให้รู้ แล้วก็มาฝึกทําให้เป็น ตลอดกระบวนการนี้ เรียกว่า “ศึกษา”


แม้แต่ในสมัยรัชกาลที่ ๕ ตอนที่เริ่มมีการศึกษาแผนปัจจุบัน กันใหม่ๆ ก็ปรากฏว่าได้มีการหลงเพี้ยนในความหมายของการศึกษา จนกระทั่งสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ต้องทรงเขียนชี้แจงว่า  การศึกษานั้นไม่ใช่หมายถึงการเล่าเรียน  ตําราเท่านั้น  แต่หมายถึง การสําเหนียก  ทําให้เป็นในอาชีพนั้นๆ ในเรื่องนั้นๆ  แม้แต่เด็กอยู่กับบ้านเรียนรู้แล้วก็หัดทํางาน ทําไร่ไถนา  ก็เรียกว่า  การศึกษาทั้งสิ้น  ทรงเขียนอธิบายไว้ในทํานองนี้ 


 เพราะฉะนั้น จึงเป็นเรื่องที่ต้องมาทําความเข้าใจกันว่า คําว่า การศึกษานั้น ที่จริงไม่ได้คู่กับคําว่าปฏิบัติ  แต่ปัจจุบันนี้เราใช้ลงตัวแล้ว  ก็เลยกลายเป็นจําเป็นต้องใช้แบบยอมๆ ตามกันไป แต่สําหรับผู้ที่ได้รับทราบแล้ว  ก็ควรทําความเข้าใจ และใช้อย่างรู้ทัน คือรู้ว่าใช้กันไปอย่างนั้นเองตามนิยม  แต่ความหมายที่แท้จริงไม่ได้เป็นอย่างนั้น 


ความหมายที่แท้จริงนั้น  ปฏิบัติ คู่กับปริยัติ  ถ้าเป็นเพียงความรู้จากการเล่าเรียน ท่องจําอ่านตํารา  เป็นธรรมะที่ฟังเขามาอย่างนั้น  ก็เป็นขั้นปริยัติ  ถ้าเป็นการเอามาลงมือฝึกหัดทํา ก็เป็นขั้นปฏิบัติ  ทั้งปริยัติ และปฏิบัติ ๒ อย่างนี้รวมกัน เรียกว่า การศึกษา 


 นี้เป็นเรื่องที่ ๒ ที่อยากจะพูดในที่นี้  เมื่อมีปริยัติคู่กับการ ปฏิบัติ รวมเข้าเป็นการศึกษาแล้ว การเล่าเรียนก็โยงต่อมาถึงการลงมือทํา 


 ทีนี้ เมื่อลงมือทําแล้ว ก็จะเกิดผลขึ้นมา เป็นผลจาก การศึกษา ผลจากการศึกษาที่ถึงขั้นปฏิบัติเสร็จแล้ว  ก็คือสิ่งที่ เรียกว่า “ปฏิเวธ” (แทงตลอด คือลุผลแห่งการปฏิบัติ) 


เราต้องแยกว่าการศึกษามี ๒ ขั้น คือ การศึกษาในขั้นปริยัติ กับการศึกษาขั้นปฏิบัติ เมื่อผ่านการศึกษาขั้นปริยัติมาแล้ว ก็ต่อ ด้วยการศึกษาขั้นปฏิบัติ  พอปฏิบัติแล้ว ก็จะส่งผลเป็นปฏิเวธ ปฏิเวธเป็นอันดับที่ ๓ คือเป็นผลจากการปฏิบัตินั่นเอง 


 เพราะฉะนั้น  ในทางพระศาสนา  จึงมีคําใช้ ๓ คํา เรียงลําดับ กันว่า ปริยัติ ปฏิบัติ และปฏิเวธ ถ้าใช้ ๒ ก็เหลือศึกษา และปฏิเวธ   ในพระไตรปิฎก   บางแห่ง  ท่านใช้ศึกษาคู่กับปฏิเวธไปเลย เพราะศึกษานับรวมทั้งปริยัติ และปฏิบัติไปแล้ว จึงก้าวไปถึงปฏิเวธได้เลย


 ในการใช้คําว่า การศึกษาในปัจจุบัน  ถ้าจะเข้าถึงความหมาย ที่แท้จริง  จะต้องให้คําว่าการศึกษานี้คลุมไปถึงการฝึกหัด การลง มือทํา หรือการปฏิบัติด้วย


 เป็นอันว่า ตอนนี้เราได้มาถึงความหมายของศัพท์ที่มี ความสัมพันธ์กัน ๓ คํา คือ ปริยัติ ปฏิบัติ และปฏิเวธ 


ปริยัติ เป็นขั้นเล่าเรียน รับฟังผู้อื่นมา โดยเฉพาะสิ่งที่พระพุทธเจ้าสอนไว้ ซึ่งสืบต่อกันมาในพระไตรปิฎก และเรามีครู อาจารย์แนะนําบอกกล่าว เอามาท่องมาบ่น มาสอบสวนทบทวนกัน ทั้งหมดนี้เรียกว่า ปริยัติ 


เมื่อเอาสิ่งที่ได้เล่าเรียนนั้นมาลงมือทํา  ก็เป็นปฏิบัติ  การปฏิบัติ ก็คือ ตัวศีล สมาธิ ปัญญา หรือถ้าขยายสําหรับคฤหัสถ์ นิยม ใช้คําว่า ทาน ศีล ภาวนา 


  

ปฏิบัติธรรม คืออย่างไร?

💢 ปฏิบัติธรรม คืออย่างไร 


คําว่า ปฏิบัติธรรม นั้น หมายความว่าอย่างไร ปฏิบัติธรรมก็ คือ เอาธรรมมาปฏิบัติ เอาธรรมมาใช้ เอามาใช้ดําเนินชีวิต ทําการทํางาน คือเอาธรรมมาใช้ให้เกิดประโยชน์ในชีวิตจริงนั่นเอง เมื่อปฏิบัติธรรม ก็หมายถึงว่า เอาธรรมมาใช้ในชีวิตจริง หรือเอา มาใช้ให้เกิดประโยชน์แก่ชีวิต ถ้ายังไม่ได้ใช้ ก็ไม่เรียกว่าเป็นการปฏิบัติ 


 ว่าถึงตัวคําว่า “ปฏิบัติ” เองนี้ เดิมนั้นแปลว่า “เดินทาง” มาจากภาษาบาลี ของเดิมนี้ มีคําคล้ายๆ กันอีกคําหนึ่งคือ “ปฏิปทา” 


 “ปฏิปทา”  แปลว่าอะไร  จะเห็นได้ในคําว่า  “มัชฌิมาปฏิปทา”  ที่เราแปลกันว่า “ทางสายกลาง” มัชฌิมา แปลว่า สายกลาง และ ปฏิปทา แปลว่า ทาง ทางคืออะไร ทางนั้นคือ ที่ที่จะเดิน คําว่า ปฏิปทา ก็คือที่ที่จะเดิน 


 คําว่า  ปฏิปทา กับคําว่า ปฏิบัติ นี้ เป็นคําเดียวกัน  รากศัพท์อันเดียวกัน ถ้าเป็นกริยา มีรูปเป็น ปฏิปชฺชติ เช่นในคําว่า “มคฺคํ ปฏิปชฺชติ” แปลว่า เดินทาง 


 เพราะฉะนั้น ปฏิปชฺชติ มาเป็น ปฏิบัติ หรือเป็นปฏิปทา ก็ตาม  ก็แปลว่า  การเดินทาง หรือแปลว่า ทางที่เดิน ถ้าเป็นการเดินทาง  ก็นิยมใช้ในรูปว่า ปฏิปตฺติ หรือไทยใช้ว่า ปฏิบัติ  ถ้าเป็นทางที่เดิน ก็นิยมใช้ ปฏิปทา เพราะฉะนั้น เราเอาถ้อยคําสําหรับสิ่งที่เป็นรูปธรรมนั้นเอง มาประยุกต์ใช้ในทางนามธรรม


การเดินทางตามปกตินั้น  เป็นการเดินทางภายนอก เป็นการ เดินทางด้านวัตถุ เอาเท้าเดิน หรือแม้มีรถแล้ว เอารถวิ่งไป  ตลอดจนไปด้วยเครื่องบิน  ก็เรียกว่า เป็นการเดินทาง 


 ทีนี้ ชีวิตของเราก็เหมือนกัน ชีวิตก็เป็นการเดินทางชนิดหนึ่ง แต่เรามักเปลี่ยนคําพูดจากเดิน มาเป็นดําเนิน ที่จริงเดินกับดําเนิน นั้น ก็ศัพท์เดียวกันนั่นแหละ เดินก็แผลงมาเป็นดําเนิน แล้วเราก็มี การดําเนินชีวิต ในการดําเนินชีวิตนั้น ก็เหมือนกับว่า เราเอาชีวิตนี้ ไปเดินทาง หรือว่าการเป็นอยู่ของเรานั้นเปรียบเสมือนทาง ถ้า เป็นอยู่อย่างถูกต้อง ก็เรียกว่าเดินทางชีวิตอย่างถูกต้อง คือดําเนิน ชีวิตได้ดี ถ้าเดินทางชีวิตไม่ถูกต้อง ก็เรียกว่าดําเนินชีวิตที่ผิด 


 ในเมื่อ ปฏิปทา หรือ ปฏิบัติ นี้ แปลว่า การเดินทางและทางที่ เดิน เพราะฉะนั้น การปฏิบัติธรรมก็คือเอาธรรมมาใช้ในการ เดินทางชีวิต หรือเอามาช่วยให้ดําเนินชีวิตอย่างถูกต้อง หรือเอา มาช่วยในการเดินทางชีวิต เพื่อให้การดําเนินชีวิตนั้นเป็นไปด้วยดี 


 หมายความว่า ถ้าเราไม่เอาธรรมมาใช้ การเดินทางชีวิตของ เราก็อาจจะผิด อาจจะเขว อาจจะพลาด อาจจะหลง อาจจะไป ในทางที่เกิดความเสื่อมความพินาศ แทนที่จะเป็นทางแห่ง ความสุขความเจริญ เราก็เลยเอาธรรมมาช่วย เอาธรรมมาปฏิบัติ ก็คือเอาธรรมมาใช้ช่วยให้การเดินทางชีวิตนี้ถูกต้อง เกิด ประโยชน์ขึ้น 


 พูดง่ายๆ จึงว่า การปฏิบัติธรรมคือการเอาธรรมมาใช้นั้นเอง ใช้ให้เกิดประโยชน์แก่ชีวิตของเรา


เพราะฉะนั้น การปฏิบัติธรรมก็จึงเป็นเรื่องกว้างๆ ไม่เฉพาะ การที่จะปลีกตัวออกจากสังคม ไปอยู่ที่วัด ไปอยู่ที่ป่า แล้วก็ไปนั่ง บําเพ็ญสมาธิอะไรอย่างนั้น ไม่ใช่แค่นั้น อันนั้นเป็นเพียงส่วนหนึ่ง เป็นการพยายามนําธรรมมาใช้ในขั้นลึก ในการที่จะฝึกฝนจิตใจ อย่างจริงๆ จังๆ 


 ถ้าจะเรียกเป็นภาษาสมัยใหม่ การปลีกตัวไปปฏิบัติแบบนั้น ก็เรียกว่าเป็นการปฏิบัติแบบ intensive เป็นการปฏิบัติแบบเข้มข้น หรือลงลึกเฉพาะเรื่อง 


 ที่จริงนั้น การปฏิบัติธรรมต้องมีตลอดเวลา เรานั่งกันอยู่ในที่นี้ก็ต้องมีการปฏิบัติธรรม คือเอาธรรมมาใช้ เมื่อปฏิบัติสิ่งนั้นทําสิ่งนั้นอย่างถูกต้อง ก็เป็นการปฏิบัติธรรม 


 เมื่อทํางานหรือทําหน้าที่ของตนอย่างถูกต้อง ตั้งใจทําให้ดี ให้เกิดคุณประโยชน์ ให้สําเร็จความมุ่งหมายที่ดีงาม ก็เป็นการ ปฏิบัติธรรม 


 ดังนั้น ถ้าตนมีหน้าที่ศึกษาเล่าเรียน แล้วศึกษาเล่าเรียน อย่างถูกต้อง มีความขยันหมั่นเพียร ตั้งใจเล่าเรียน เล่าเรียนให้ ได้ผล ก็เป็นการปฏิบัติธรรม เช่น เล่าเรียนโดยมีอิทธิบาท ๔ มี ฉันทะ พอใจรักในการเรียนนั้น มีวิริยะ มีความเพียร ใจสู้ มีจิตตะ เอาใจใส่ รับผิดชอบ มีวิมังสา คอยไตร่ตรอง ตรวจสอบ ทดสอบ ทดลองให้ได้ผลดียิ่งขึ้นไป อย่างนี้ก็เรียกว่าปฏิบัติธรรม 


 หรือในการทํางานก็เหมือนกัน เมื่อมีอิทธิบาท ๔ เอาอิทธิ บาท ๔ มาใช้ในการทํางานนั้น ก็เป็นการปฏิบัติธรรม 


แม้แต่ออกไปในท้องถนน ไปขับรถ ถ้าขับโดยรักษากฎ จราจร ขับเรียบร้อยดีไม่ประมาท มีความสุภาพ หรือลึกเข้าไป แม้กระทั่งว่า ทําจิตใจให้สบาย ไม่เครียด มีความผ่องใสสบายใจ ในเวลาที่ขับรถนั้นได้ ก็เป็นการปฏิบัติธรรมในระดับต่างๆ แล้วแต่ว่าใครจะสามารถเอาธรรมมาใช้ในการดําเนินชีวิต หรือในการทํากิจหนาที่นั้นๆ ให้ได้ผลแค่ไหนเพียงไร ก็เรียกว่า ปฏิบัติธรรมทั้งนั้น


 เพราะฉะนั้น การปฏิบัติธรรมที่แท้จริงนั้น ต้องมีอยู่ ตลอดเวลา เพราะเราทุกคนมีหน้าที่ต้องดําเนินชีวิตให้ดีงาม ถูกต้อง 


 แม้แต่การนั่งฟังปาฐกถานี่ก็มีการปฏิบัติธรรม ในมงคล ๓๘ ก็มีข้อปฏิบัติที่ว่า “กาเลน ธมฺมสฺสวนํ” การฟังธรรมตามกาล เป็นมงคลอันอุดม นี่ก็เป็นธรรมข้อหนึ่ง เมื่อตั้งใจฟัง ฟังเป็น ใช้ความคิดพิจารณาไตร่ตรองสิ่งที่รับฟังนั้น ทําให้เกิดปัญญาขึ้น ก็ เป็นการปฏิบัติธรรมทั้งนั้น


 เป็นอันว่า การปฏิบัติธรรมนี้ เป็นเรื่องที่กว้างมาก หมายถึง การนําเอาธรรมมาใช้ให้เป็นประโยชน์แก่ชีวิต หรือการทํากิจ ทํางานทําหน้าที่ให้ถูกต้อง ทําทุกเรื่องทุกอย่างให้ถูกต้อง ให้ดี ให้ เกิดผลเป็นประโยชน์นั่นเอง เป็นการปฏิบัติธรรม 


 แต่เราเอาคําว่า ปฏิบัติธรรมมาใช้ในความหมายแคบๆ เฉพาะการปฏิบัติธรรมที่มุ่งเน้นจะฝึกฝนกันอย่างจริงจังในทาง จิตใจ และสงวนคําว่าปฏิบัติธรรมไว้ใช้ในความหมายนั้น หรือนิยม ใช้กันในความหมายนั้น 


ถ้าจะพูดให้ถูก  ต้องบอกว่า ปฏิบัติธรรมด้านนั้น ด้านนี้ การที่เราปลีกตัวไปทํากรรมฐาน ไปบําเพ็ญสมาธิ ก็คงจะเรียกว่า ปฏิบัติธรรมด้านจิตตภาวนา  อย่างนี้ได้  คือเรียกให้เต็ม  แต่ถ้าจะพูดสั้นๆ เพื่อให้เข้าใจกันเอง โดยใช้คํานั้นต่อไป  ก็ต้องใช้อย่างรู้กัน คือใช้ในความหมายที่ถือว่าเข้าใจกันอยู่แล้ว หรือละไว้ในฐานเข้าใจ นี่เป็นข้อที่หนึ่งที่ควรจะทําความเข้าใจกัน


     

ปฏิบัติธรรมให้ถูกทาง

ตอน ๑ ความเข้าใจพื้นฐาน 

คําว่า  การปฏิบัติธรรม  ที่เราใช้กันอยู่ในปัจจุบันนี้ มีความหมายค่อนข้างจะถูกจํากัดคับแคบลงมาก และบางครั้งก็ทําให้เกิดความเข้าใจที่ไม่สู้จะตรงกับความจริง หรือแม้ว่าจะตรง  ก็ไม่เท่ากับความจริง ไม่พอดีกับความจริง อย่างที่บอกตอนต้นว่าออกจะคับแคบไป 


เราเข้าใจความหมายของการปฏิบัติธรรมอย่างไร? 

 เวลานี้  เมื่อพูดถึงการปฏิบัติธรรม หลายท่านจะนึกถึงการไปนั่งทําสมาธิ  การปลีกตัวออกไปจากสังคม ไปอยู่ในที่สงบเงียบ แล้วก็บําเพ็ญเพียรทางจิตใจ  ฝึกทํากรรมฐานอย่างที่เรียกว่า  จิตตภาวนา 


คําว่า “ปฏิบัติธรรม” ที่เราใช้ในปัจจุบัน  มักจะใช้ในความหมายแคบๆ อย่างนี้  ก็จึงเป็นเรื่องที่เราควรจะมาพูดกัน ทําความเข้าใจกันตั้งแต่ต้น  เพื่อให้มีความแจ่มชัดเกี่ยวกับเรื่องถ้อยคํา




จริงหรือที่ว่า ผู้ปฏิบัติธรรม ต้องไม่มีความอยาก

จริงหรือที่ว่า ผู้ปฏิบัติธรรม ต้องไม่มีความอยาก?  ข้อสังเกตที่ควรมาทําความเข้าใจกันเรื่องตอไป คือ หลาย คนมีความรูสึกวา ถามาปฏิบัติธรรม ห...