เครื่องช่วยในการปฏิบัติธรรม
ตอนนี้เราจะเข้าสู่มรรคแล้ว แต่ท่านว่าก่อนที่มรรคจะเกิดขึ้น
หรือจะเข้าถึงทางนั้น จะมีบุพนิมิต
บุพนิมิต แปลคล้ายๆ คําว่าลาง แต่คําว่าลางก็ไม่เหมาะ
เป็นความเชื่อถือโชคลาง ก็ไม่ค่อยดี เอาเป็นว่าหมายถึงสิ่งที่ส่อ
แสดง หรือเครื่องหมายนําหน้า คือเครื่องหมายที่แสดงก่อนหน้าที่
เหตุการณ์อย่างใดอย่างหนึ่งจะเกิดขึ้น กล่าวคือ เมื่ออะไรบางอย่าง
จะเกิดขึ้น จะมีบุพนิมิตหรือเครื่องหมายที่ส่อแสดงขึ้นมาก่อน
พระพุทธเจ้าตรัสว่า เปรียบเหมือนว่า เมื่อพระอาทิตย์จะขึ้นมา ย่อมมีแสงอรุณขึ้นมาก่อน เป็นบุพนิมิต ฉันใด ก่อนที่เราจะ
เข้าสู่มรรค ก็มีบุพนิมิตของมรรคขึ้นมาก่อน ฉันนั้น
บุพนิมิต ที่ท่านกล่าวไว้นี้ มีถึง ๗ ประการด้วยกัน ซึ่งเป็น
เรื่องของการศึกษาทั้งหมด
ดังได้บอกแล้วว่า การปฏิบัตินั้นคือการศึกษา ปริยัติและปฏิบัติรวมกันคือการศึกษา
มรรคของเรานั้นรวมลงในอะไร มรรคมีองค์ ๘ ตั้งแต่สัมมาทิฏฐิ จนถึงสัมมาสมาธิ จัดรวมเข้าเหลือ ๓ หมวด คือ ศีล
สมาธิ ปัญญา ที่เรียกชื่อว่า ไตรสิกขา
ตกลงว่า มรรค กับ สิกขามาชนกันแล้ว มรรคนั้นแยกออกไป พอสรุปอีกที กลายเป็นสิกขา
สิกขา ก็คือ การทําตัวให้เดินตามมรรค หมายความว่า มรรคเป็นตัวทางเดิน มันยังอยู่นิ่งๆ พอสิกขาขึ้นมา ก็คือเราทําตัวฝึกตัวให้เดินไปตามมรรค เมื่อเราทําตัวฝึกตัวให้เดินไปได้ถูกทาง
ทางที่เดินไปนั้นก็เป็นมรรค เพราะฉะนั้น มรรคก็มาจากสิกขา สิกขาก็คือมรรค แต่ไม่ใช่อันเดียวกันนะ ต้องแยกให้ถูก
สิกขา นั้น คือการที่เราฝึกตนทําตัวให้เดินไปตามมรรค ส่วน
มรรค ก็คือทางที่เราฝึกเดินไปให้มีให้เป็นจริงขึ้นมาด้วยสิกขา
ตกลงว่า มรรคคือการดําเนินชีวิตที่ถูกที่ดีนี้ เป็นเรื่องของการศึกษา สําเร็จด้วยสิกขาทั้งหมด เพราะฉะนั้น สิ่งที่เป็นบุพนิมิตของมรรค ก็เป็นบุพภาคของการศึกษาด้วย
ในวงการศึกษานั้น ถ้าถือตามหลักพระพุทธศาสนาจะมองเห็นตรงนี้เป็นจุดสําคัญ เราจะเห็นว่า พระพุทธศาสนาแสดงหลักการอะไรบ้าง ประการที่หนึ่ง ต้องมีตถาคตโพธิสัทธา เชื่อในปัญญาตรัสรู้ของมนุษย์ที่ว่ามนุษย์สามารถพัฒนาตนเป็นพุทธะได้ เชื่อในศักยภาพของมนุษย์ก่อน ในการศึกษาก็เหมือนกันต้องมีความเชื่อนี้ แล้วก็ต้องมีบุพนิมิต ๗ ประการเหมือนกัน
ถ้าจะดูว่าตรงกันไหม อย่างน้อยต้องดูว่าพระพุทธศาสนาเสนออะไร ที่จะมานํามรรคและการศึกษา โดยดูที่บุพนิมิต ๗
ประการนี้
บุพนิมิตนั้นไม่ใช่เฉพาะว่าเป็นลางหรือเป็นเครื่องหมายที่ส่อ
แสดงว่า เราจะเข้าถึงมรรคเท่านั้น แต่เป็นปัจจัยสําคัญซึ่งท่านบอกว่า จะทําให้มรรคที่ยังไม่เกิด ก็เกิดขึ้น มรรคที่เกิดขึ้นแล้ว ก็จะ
เจริญเต็มบริบูรณ์ด้วย
ที่ว่านั้นหมายความว่า มันเป็นเครื่องช่วยในระหว่างเดินทางด้วย กล่าวคือ ตอนแรกมันเป็นเครื่องช่วยนําเข้าสู่ทาง แล้วต่อไป
ระหว่างเดินทาง มันก็เป็นเครื่องช่วยให้เราเดินทางได้ผลดี
จนกระทั่งบรรลุจุดมุ่งหมายด้วย เพราะฉะนั้น จึงเป็นทั้งตัวนํา และเป็นตัวช่วย
ตัวนํา และตัวช่วยที่เรียกว่า บุพนิมิตของมรรค หรือบุพภาคของการศึกษา ๗ ประการ คืออะไรบ้าง
๑. กัลยาณมิตตตา ความมีกัลยาณมิตร ข้อนี้ พูดกันบ่อยๆ
อยู่แล้ว ท่านเอามายกเป็นข้อที่หนึ่งเลย
ความมีกัลยาณมิตร ถ้าพูดอย่างภาษาง่ายๆ ก็คือมี
สภาพแวดล้อมทางสังคมที่ดี ซึ่งถ้าจํากัดแคบเข้ามา ก็เป็นตัว
บุคคล เช่น พ่อแม่ ครูอาจารย์ โดยเฉพาะครูอาจารย์ซึ่งทําหน้าที่
สําคัญที่สุดของกัลยาณมิตร คือการช่วยแนะนําชี้แจงชักนําเด็กเข้า
สู่ทางที่ถูกต้อง ชักนําเข้าสู่การศึกษา ครูมีหน้าที่ในแง่นี้ จึงเป็นบุพนิมิตของการศึกษา
เพราะฉะนั้น พูดในความหมายหนึ่ง ครูทําหน้าที่เป็นบุพนิมิตของการศึกษา ไม่ใช่เป็นตัวการศึกษา ครูไม่สามารถให้ การศึกษาแก่เด็กได้ แต่ครูเป็นผู้สามารถชักนําเด็กเข้าสู่กระบวนการของการศึกษา เพราะทําหน้าที่เป็นกัลยาณมิตร ตลอดไปจนกระทั่งถึงสื่อมวลชนที่ดี
สื่อมวลชนปัจจุบันทําหน้าที่สําคัญในทางการศึกษามาก
รวมทั้งทําลายการศึกษาด้วย ถ้าเป็นสื่อมวลชนที่ไม่ดี ก็ทําลาย
การศึกษา ถ้าเป็นสื่อมวลชนที่ดี ก็ทําหน้าที่ให้การศึกษา ปัจจุบันนี้ ดูเหมือนว่าสื่อมวลชนจะทําบทบาททางการ
ศึกษามากยิ่งกว่าครูอาจารย็ในโรงเรียนด้วยซ้ำไป อันนี้เป็นเรื่องสําคัญประการแรก คือจะต้องมีกัลยาณมิตร
อย่างไรก็ตาม การมีกัลยาณมิตรนั้น ไม่ใช่ว่าคนอื่นจะมา
เป็นกัลยาณมิตรให้อย่างเดียว ตัวเองก็ต้องรู้จักเลือกคบหา
กัลยาณมิตรด้วย
จริงอยู่ เป็นหน้าที่ของสังคม โดยเฉพาะหัวหน้าที่รับผิดชอบ
เช่น พ่อแม่ ครูอาจารย์ ผู้ปกครอง จะต้องทําตัวเป็นกัลยาณมิตร
สรรหาและสรรค์สร้างกัลยาณมิตรให้แก่คนในความรับผิดชอบ
ของตน เช่น สรรหาและสรรค์สร้างรายการทางสื่อมวลชนที่ดีๆ เป็นต้นแก่เด็กและประชาชน แต่ตัวเด็กและตัวคนนั้นๆ เอง ก็ต้องรู้จัก
เลือกคบหากัลยาณมิตรเองด้วย เช่นรู้จักเลือกคบคน รู้จักหา
แหล่งความรู้แหล่งความคิดสร้างสรรค์รู้จักเลือกบุคคลที่จะนิยมเป็นแบบอย่างในความประพฤติหรือในการครองชีวิต เป็นต้น
การศึกษาจะเริ่มต้นจริง เมื่อคนนั้นเองเริ่มรู้จักหา
กัลยาณมิตร พูดง่ายๆ ว่า ถ้าเด็กเริ่มรู้จักเลือกดูรายการโทรทัศน์ รู้จักเลือกอ่านหนังสือที่มีประโยชน์ รู้จักคบหาหรือเลือกปรึกษาคน
นั่นคือการศึกษาเริ่มต้นแล้ว ช่องทางแห่งชีวิตที่ดีงาม หรือมรรคได้เปิดขึ้นแล้ว
ถ้าเป็นผู้ปฏิบัติธรรมลงลึกในด้านจิตตภาวนา เช่น จะไปทํากรรมฐาน ถ้าได้อาจารย์ที่เป็นกัลยาณมิตร หรือรู้จักเลือกกัลยาณมิตร รู้จักสอบถามปรึกษา แม้แต่รู้จักเลือกอ่าน ค้นคว้า
หนังสือคู่มือคําอธิบาย ก็เป็นเครื่องหมายส่อแสดงถึงความหวัง ในการที่จะก้าวหน้าต่อไปสู่ความสําเร็จในการปฏิบัติธรรมนั้น
๒. สีลสัมปทา การทําศีลให้ถึงพร้อม ศีลคืออะไร ศีลคือ
ความเป็นระเบียบเรียบร้อยราบรื่นในการดําเนินชีวิตและการอยู่ร่วมในสังคม เริ่มต้นแต่ความมีวินัยและข้อปฏิบัติในการอยู่ร่วมกัน
ด้วยดีในสังคม ความสัมพันธ์ในสังคมที่ดี
เมื่อกี้ในข้อ ๑ เรามีสิ่งแวดล้อมที่ดีในสังคม เป็นเรื่องที่ว่าเราได้จากสังคมมาให้กับตัว แต่มาถึงข้อที่ ๒ นี้ เรามีส่วนร่วมที่จะต้อง
ให้แก่สังคมบ้าง และเป็นการเริ่มฝึกตนเองแล้วด้วย คือฝึกตัวเองให้มีวินัยที่จะไม่ให้ตัวเองไปเป็นเครื่องก่อกวนให้เสียความเรียบร้อยของสังคม แต่ให้เป็นส่วนร่วมที่ช่วยสร้างความเรียบร้อยราบรื่น
สีลสัมปทามีความหมายว่าทําศีลให้สมบูรณ์ ทําศีลให้เต็มขึ้นมา การทําให้มีศีลขึ้นมานี้ก็หมายถึงว่า ต้องสร้างสรรค์ความมีศีล สัมปทาในที่นี้คือการสร้างสรรค์หรือทําให้สมบูรณ์ ทําให้มีขึ้นมาเต็มที่ สีลสัมปทาคือสร้างสรรค์ความสัมพันธ์ที่ดีในสังคม
ตัวเองจะต้องมีความสัมพันธ์กับผู้อื่นดีด้วย ต้องเกื้อกูลแก่สังคมด้วย ไม่ใช่เป็นฝ่ายรับจากกัลยาณมิตรอย่างเดียว ตัวเองจะต้องแสดงออกต่อผู้อื่นในทางที่ไม่เบียดเบียน ไม่ทําความ
เดือดร้อนแก่สังคม จะต้องมีความสัมพันธ์ที่เกื้อกูลต่อสังคม ต่อเพื่อนมนุษย์ แล้วก็จัดระเบียบการดำเนินชีวิตของตนให้ดี
ทําไมจะต้องมีศีล ถ้าอุปมาจะเข้าใจง่าย ในบ้านหรือที่ทํางาน หรือในห้องที่อยู่ของเรา ถ้าข้าวของเครื่องใช่วางสุมเกะกะ
สับสนไปหมด จะเคลื่อนไหวจะทําอะไรจะหยิบอะไรใช่ ก็ติดขัด ไม่ สะดวก ไม่มีช่องที่จะลง หาของที่จะใช่ก็ไม่เจอ จึงต้องจัดวาง
สิ่งของเครื่องใช้ต่างๆ ให้เป็นระเบียบ เป็นที่เป็นทาง จึงจะอยู่สบาย และทําอะไรๆ ได้คล่องสะดวก
ชีวิตของเราและสังคมก็เหมือนกัน ถ้าสับสนวุ่นวายไม่เป็น
ระเบียบ เช่นวันหนึ่งๆ ไม่รู้เลยว่าจะทําอะไรเวลาไหน อยู่ด้วยกันมี
แต่การเบียดเบียน ต้องหวาดกลัวคอยระแวงระวังอันตราย ก็ไม่ เป็นอันทําอะไร ไม่มีทางจะทําอะไรให้ชีวิตและสังคมเจริญงอกงาม
ขึ้นไปได้จะทําอะไรก็ไม่มีช่องที่จะลง จึงต้องมีการจัดระเบียบชีวิต
และจัดระเบียบสังคมอย่างน้อยไม่ให้เป็นอยู่อย่างสับสนวุ่นวาย
ไม่ให้สังคมเต็มไปด้วยการเบียดเบียนละเมิดต่อกัน
เมื่อจัดระเบียบชีวิตและการอยู่ร่วมสังคมให้เรียบร้อยดีแล้วสภาพชีวิตและความสัมพันธ์ทางสังคมนั้น ก็เอื้อโอกาสแก่การที่จะทําความดีงาม ทําสิ่งที่เป็นประโยชน์ หรือทํากิจกรรมอื่นๆ ในทางที่
จะพัฒนาชีวิตและพัฒนาสังคมนั้นให้มากและให้ได้ผลดีต่อไป
ความมีชีวิตและการอยู่ร่วมกันที่เป็นระเบียบเรียบร้อย
เรียกว่าศีล การจัดระเบียบชีวิตและการอยู่ร่วมกันให้เรียบร้อย
ราบรื่น เรียกว่าวินัย
พูดอีกอย่างหนึ่งในทางกลับกันว่าวินัย คือ การจัดระเบียบ
ชีวิตและความสัมพันธ์ในสังคมให้เรียบร้อย เพื่อเอื้อโอกาสต้อการ
สร้างสรรค์พัฒนายิ่งๆ ขึ้นไป และศีล ก็คือ ความมีวินัย หรือความ
เป็นผู้ตั้งอยู่ในวินัยนั้น
พูดให้สั้นอีกสํานวนหนึ่งว่า วินัย คือการจัดระเบียบให้เอื้อ
โอกาสต่อการพัฒนาของชีวิตและสังคม และ ศีล คือความเป็นผู้ ตั้งอยู่ในวินัยนั้น
การที่จะฝึกให้มีศีล ข้อสําคัญก็คือการมีวินัย โดยเฉพาะ
สําหรับพระจะเห็นว่า การที่จะมีศีลนั้น หลักสําคัญก็คือการฝึกในเรื่องวินัย วินัยก็คือระเบียบการดําเนินชีวิต และการอยู่ร่วมในสังคม
เพราะฉะนั้น หลักข้อนี้ก็คือการที่จะต้องสร้างสรรค์ ความสัมพันธ์ที่ดีในทางสังคม การรู้จักอยู่ร่วมกับผู้อื่นด้วยดี โดย
ไม่เบียดเบียนกัน โดยเกื้อกูลกัน และมีระเบียบในการดําเนินชีวิต
อันนี้ก็เป็นบุพนิมิตของการศึกษา
๓. ฉันทสัมปทา การทําฉันทะให้สมบูรณ์ ก็คือ การสร้างสรรค์แรงจูงใจที่เรียกว่าฉันทะ ที่พูดไปแล้ว
แรงจูงใจเป็นสิ่งสําคัญมากในการศึกษา ถ้าไม่มีแรงจูงใจ
เราจะก้าวเดินไปได้ยาก เราจะเดินไม่ออกหรือไม่ยอมออกเดิน
เพราะฉะนั้น จะต้องมีแรงจูงใจ แต่ต้องเป็นแรงจูงใจที่ถูกต้อง คือ
ฉันทะ คือความใฝ่รู้ และใฝ่ทํา หรืออยากรู้อยากทํา ที่ได้พูดมาแล้ว ไม่ใช่เอาแต่อยากได้ อยากมี อยากเสพ
สําหรับปัจจุบัน อย่างน้อยต้องให้เกิดให้มีค่านิยมในการผลิต
โดยเลือกผลิตแต่สิ่งที่ดีงาม มีคุณค่าส่งเสริมคุณภาพชีวิต
๔. อัตตสัมปทา การทําตนให้สมบูรณ์ หรือพัฒนาตนให้เต็มที่
อัตตสัมปทา นี้ขอใช้ภาษาอังกฤษหน่อย คือพอดีมีคำภาษาอังกฤษที่เขาใช้มาตรงกันเข้า เรียกว่า self-actualization ในจิตวิทยาการศึกษาปัจจุบัน หลักการนี้มีความสำคัญอยู่พอสมควร self-actualization ที่จริงอยู่ในอัตตสัมปทานี้เอง
เรามีความเชื่อในศักยภาพของมนุษย์อยู่แล้วตามหลักโพธิสัทธา มาถึงตอนนี้ การสร้างสรรค์ตนเองให้สมบูรณ์ ก็คือ การพัฒนาศักยภาพนั้นให้เต็มที่
อัตตสัมปทานี้ เป็นศัพท์ธรรมที่เรามองข้ามไป แปลกเหมือนกันว่าทำไมเราจึงข้ามหลักนี้ไป พระพุทธเจ้าตรัสไว้กับข้ออื่นๆ ในชุดเดียวกันรวมเป็น ๗ ข้อและเรียงลำดับไว้อย่างนี้ แต่ธรรมชัดนี้ถูกมองข้ามไป ไม่มีใครสนใจพูดถึง ข้อไหนบังเอิญปรากฎในที่อื่นด้วยก็มีคนรู้จัก แต่หลายข้อในชุดนี้ เป็นหลักธรรมที่คนไม่คุ้นเลย จึงต้องเอามาทบทวนกัน
พระพุทธเจ้าตรัสไว้ว่าบุพนิมิตของมรรคข้อที่ ๔ คือ อัตตสัมปทา การสร้างสรรค์ตนเองให้สมบูรณ์ หรือพัฒนาตนเองให้เต็มที่ หมายความว่า ต้องทําศักยภาพของตนให้เต็มบริบูรณ์ ผู้ที่เป็นปุถุชนก็ต้องพัฒนาตนให้เป็นอารยชน หรืออริยบุคคล ผู้ที่เป็นอริยะอยู่แล้ว ก็ต้องพัฒนาให้สูงขึ้นไป ถ้าเป็นโสดาบัน ก็ก้าวต่อไปเป็นสกทาคามี และ
อนาคามีตามลําดับ จนกว่าจะเป็นพระอรหันต์ ถึงความเป็นพระอเสขะ หลุดพ้นเป็นอิสระโดยสมบูรณ์ จบกระบวนการของการศึกษา
อย่างไรก็ตาม ข้อนี้จะไม่อธิบายมาก เพราะมีแง่ความหมายที่สมัยปัจจุบันก็อธิบายกันอยู่แล้ว เพียงแต่ให้เห็นว่าพระพุทธศาสนาแสดงไว้เป็นข้อที่ ๔
ในบุพนิมิตของการศึกษา ส่วนที่จะต่างกันก็คือ ที่ว่าเต็มบริบูรณ์นั้นคืออย่างไร และการทําให้เต็มนั้นคือทําอย่างไร
๕. ทิฏฐิสัมปทา การทําทิฏฐิให้ถึงพร้อม หรือการสร้างสรรค์ทิฏฐิให้สมบูรณ์
ทิฏฐิ คือ อะไร ทิฏฐิคือทัศนคติ ค่านิยม ความคิดเห็น ท่าทีของบุคคลต่อสิ่งต่างๆ เจตคติ หรือทัศนคติ และค่านิยม มีความ
สําคัญมากในการศึกษา พระพุทธเจ้าสอนว่า จะต้องมีทิฏฐิ มีทัศนคติ มีค่านิยมที่ถูกต้อง ในการศึกษานั้น สิ่งหนึ่งที่จะต้องทํา ก็คือการพัฒนาในเรื่องทัศนคติและค่านิยม ซึ่งเรียกว่าทิฏฐิสัมปทา
ทัศนคติและค่านิยมที่สําคัญซึ่งพระพุทธศาสนาย้ำกอนอื่น
ถือว่าเป็นสัมมาทิฏฐิเบื้องต้น ก็คือการมองสิ่งทั้งหลายตามความเป็นไปแห่งเหตุปัจจัย อันนี้เป็นทัศนคติสําคัญในการมองโลกเพื่อ
จะให้เห็นสิ่งทั้งหลายตามความเป็นจริง เด็กของเราได้ฝึกการมองโลกมองชีวิตแบบนี้บ้างไหม
หลักการต่างๆ ในชุดนี้ ว่าที่จริงก็สัมพันธ์กันหมด แม้แต่แรงจูงใจในการสร้างสรรค์และในการใฝ่รู้ ถ้าเรามีทัศนคติในการ
มองสิ่งทั้งหลายตามความสัมพันธ์แห่งเหตุปัจจัย ก็จะสนับสนุนให้ เราอยากรู้อยากเข้าถึงความจริง ทําให้เราสืบค้นเหตุปัจจัยของสิ่งทั้งหลาย เพราะการที่จะเข้าถึงความจริงของสิ่งทั้งหลายได้นั้น
จะต้องค้นหาเหตุปัจจัยของมัน
หลักความจริงประการสําคัญอย่างหนึ่งก็คือ ความเป็นไป
ตามเหตุปัจจัย พระพุทธศาสนาประกาศหลักการแห่งความเป็นไป
ตามเหตุปัจจัย ทัศนคติหรือท่าทีของมนุษย์ต่อโลก ที่ควรจะต้องมีเป็นประการแรก ก็คือการมองสิ่งทั้งหลายตามความสัมพันธ์ หรือตามความเป็นไปแห่งเหตุปัจจัย จะต้องพยายามฝึกกันให้มีทัศนคตินี้ ส่วนท่าทีหรือทัศนคติและค่านิยมที่พึงประสงค์อย่างอื่น
จะตามมาทีหลัง เช่นค่านิยมในการผลิต เป็นต้น
ถ่าเรารู้จักมองสิ่งทั้งหลายตามความเป็นจริง มองเห็นความ
เป็นไปตามเหตุปัจจัยแล้ว มันก็ส่งเสริมการสร้างสรรค์ เพราะการมองเห็นเหตุปัจจัย ก็คือการมองเห็นกระบวนการเกิดมีขึ้นของสิ่ง
ต่างๆ และความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งทั้งหลาย
การมองในแนวทางที่จะสืบค้นเหตุปัจจัยย่อมส่งเสริมการอยากรู้ความจริง และการสร้างสรรค์สิ่งดีงามให้เกิดขึ้น เพราะในการเรียนรู้กระบวนการแห่งเหตุปัจจัยนั้น จะทําให้มองเห็นอาการที่
สิ่งใดสิ่งหนึ่งเกิดมีขึ้นและการที่สิ่งที่เกิดมีขึ้นแล้วนั้น เป็นเหตุปัจจัยให้เกิดผลดีหรือผลร้ายสืบทอดต่อไปอีกอย่างไรๆ ทําให้อยากเห็นการเกิดขึ้นของสิ่งที่ดีงาม และอยากรู้ความจริงใน
กระบวนการแห่งเหตุปัจจัยนั้น
ในทางกลับกัน ความใฝ่รู้และใฝ่สร้างสรรค์ ก็ส่งเสริมการมองหาเหตุปัจจัยด้วย เพราะเมื่อเด็กอยากจะทําอะไร อยากจะสร้างสรรค์อะไร แกจะต้องเรียนรู้เหตุปัจจัยว่า สิ่งนี้ทําขึ้นมาได้ อย่างไร มีเหตุมีปัจจัย มีองค์ประกอบอะไรบ้าง ที่เขาจะต้องทําเพื่อสร้างสรรค์มันขึ้นมา
อย่างน้อย ผู้ที่ดําเนินชีวิตอยู่ในโลกอยู่ในสังคม ทําการอย่าง
ใดอย่างหนึ่ง หรือปฏิบัติธรรมอะไรก็ตาม เมื่อมองดูความสําเร็จ
หรือความล้มเหลว ความเจริญหรือความเสื่อมของตนเองก็ตาม
ของผู้อื่นก็ตาม ถ้ามีทัศนคติที่มองตามเหตุปัจจัย ก็จะได้พิจารณา
สืบค้นหาเพื่อจะได้แก้ไขป้องกันหรือส่งเสริมตามเหตุปัจจัยอย่างถูกต้อง ไม่ใช่เอาแต่โทษคนโน้นคนนี้ สิ่งโน้นสิ่งนี้เรื่อยไปอย่างเลื่อนลอย
นอกจากนั้น ท่าทีของการมองตามเหตุปัจจัย ยังไปสนับสนุนตัวท้ายที่จะพูดต่อไปด้วย คือทําให้รู้จักคิดพิจารณาสืบ
สาวหาเหตุปัจจัย ตามหลักโยนิโสมนสิการ เพราะฉะนั้น จึงให้มี
การสร้างเสริมหรือสร้างสรรค์ทัศนคติ และค่านิยมที่ถูกต้อง คือให้มีทิฏฐิสัมปทา เป็นประการที่ ๕
๖. อัปปมาทสัมปทา การสร้างสรรค์ความไม่ประมาทให้สมบูรณ์
ความไม่ประมาทนั้น คือการมีจิตสํานึกในเรื่องกาลเวลา และความเปลี่ยนแปลง
คนที่จะมีความไม่ประมาท ก็เพราะสํานึกในเรื่องกาลเวลาว่า
เวลาเคลื่อนไปผ่านไปตลอดเวลา เดี๋ยววันๆ เดี๋ยววันหมดไป เดี๋ยวคืน
เวียนมา เดี๋ยวเดือนหนึ่ง เดี๋ยวปีหนึ่ง กาลเวลาและวารีไม่รอใคร
จะทําอะไรต้องรีบทํา เพราะฉะนั้น จะต้องมีความกระตือรือร้น เร่งขวนขวายทําสิ่งต่างๆ อันนี้คือจิตสํานึกในกาลเวลา
ทีนี้ความสํานึกในกาลเวลาเกิดขึ้นเพราะอะไร ก็เพราะมองเห็นการเปลี่ยนแปลง กาลเวลาเกิดขึ้นเพราะอะไร กาลเวลากําหนดด้วยการเปลี่ยนแปลง ที่มีวันมีคืนก็เกิดจากโลกหมุนรอบดวงอาทิตย์ โลกหมุนรอบตัวเองรอบหนึ่ง ก็เป็นวันหนึ่ง หมุนรอบดวงอาทิตย์ไปได้รอบหนึ่งเต็มบริบูรณ์ก็เป็นปีหนึ่ง
กาลเวลาผ่านไป พร้อมด้วยการเคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงของ
สิ่งทั้งหลาย รวมทั้งความเปลี่ยนแปลงในชีวิตของเราที่ไม่อยู่นิ่ง
ตลอดเวลา ทุกส่วนในชีวิตของเราทั้งรูปธรรมนามธรรม มีการเกิด
ดับอยู่ตลอดเวลา ชีวิตของเราจะต้องแตกดับอย่างแน่นอน และชีวิตจะเป็นอย่างไรต่อไป ก็ไม่แน่นอน แล้วแต่เหตุปัจจัยทั้งภายใน
และภายนอก จึงต้องขวนขวายเรียนรูและกระทําเหตุปัจจัยเท่าที่เราทําได้ให้ดีที่สุด ด้วยความไม่ประมาท
พระพุทธศาสนาสอนนักสอนหนาในเรื่องความเปลี่ยนแปลง
สอนหลักอนิจจังเรื่องการเกิดขึ้นและดับสลาย ก็ด้วยต้องการให้เรา
มีความไม่ประมาท พระพุทธเจ้าตรัสปัจฉิมวาจา วาจาสุดท้ายที่
ตรัสก่อนปรินิพพาน เหมือนกับวาจาสั่งเสียของพระองค์ คือ คําว่า
วยธมฺมา สงฺขารา, อปฺปมาเทน สมฺปาเทถ.
แปลว่า สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมสลายไปเป็นธรรมดา ท่านทั้งหลายจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อม
หรือแปลว่า จงทํากิจให้บริบูรณ์ ด้วยความไม่ประมาท
หรือที่นิยมแปลกันให้ได้ความเต็มที่ว่า จงยังประโยชน์ตนและประโยชน์ ผู้อื่นให้ถึงพร้อม ด้วยความไม่ประมาท
พุทธพจน์นี้แสดงถึงการที่พระองค์นําเอาหลักอนิจจัง หรือหลัก
ความไม่เที่ยงนั้น มาสัมพันธ์กับความไม่ประมาท ด้วยการปลุกเร้าให้มีสติ ที่จะตื่นตัวทันต่อความเปลี่ยนแปลง ที่เป็นเรื่องของความไม่เที่ยง ไม่คงทน ไม่คงที่ เพื่อกระตุ้นเร้าให้ไม่ประมาท ที่จะใช้ปัญญา
ตรวจตราค้นหาเหตุปัจจัยแห่งความเจริญงอกงามและความเสื่อมสลาย แล้วพากเพียรขวนขวายแก้ไขปัญหาและทําประโยชน์ให้สําเร็จทันกาล ด้วยการปฏิบัติจัดการที่ตรงตามเหตุปัจจัย
เรามักจะมองข้ามพระพุทธพจน์สําคัญที่เป็นปัจฉิมวาจา
หรือวาจาสุดท้ายนี้ไป
การที่พระพุทธเจ้าสั่งเสียสิ่งใด ก็แสดงว่าพระองค์ทรงถือว่าสิ่ง
นั้นสําคัญมาก แต่ชาวพุทธไม่ค่อยเอาใจใส่คําสั่งเสียของพระศาสดา
พระพุทธเจ้าตรัสสอนให้ไม่ประมาท เพราะสิ่งทั้งหลายไม่เที่ยง เราจึงควรมีจิตสํานึกในกาลเวลาและจิตสํานึกในความ
เปลี่ยนแปลง และให้จิตสํานึกในความเปลี่ยนแปลงนั้น เป็น
ตัวกระตุ้นเร้าให้มีความไม่ประมาท
เพราะฉะนั้น สิ่งหนึ่งที่เป็นบุพนิมิตของการศึกษา หรือเป็น
เครื่องนําเข้าสู่การเดินตามมรรคหรือการปฏิบัติธรรม ก็คือความ
กระตือรือร้น ความเร่งขวนขวายไม่ประมาท
หลักพระพุทธศาสนาย้ำเตือนเราไม่ให้เป็นคนเฉื่อยชา ไม่ให้เป็นคนอยู่นิ่งเฉย ให้มีสติ ระลึกระวัง ตื่นตัวอยู่เสมอ ไม่ปล่อยเวลา
ให้ผ่านไปเปล่า มีอะไรเกิดขึ้น จะเป็นเหตุของความเสื่อม ก็เร่งหลีกละแก้ไขป้องกัน อะไรจะเป็นเหตุของความเจริญ ก็เร่งปฏิบัติจัดทํา
อัปปมาทธรรมนี้ พระพุทธเจ้าตรัสย้ำไว้ไม่รู้กี่ครั้ง ย้ำในฐานะบุพนิมิตของการศึกษา ย้ำในฐานะปัจฉิมวาจา ย้ำในฐานะที่เป็นธรรมที่ครอบคลุมการปฏิบัติทั้งหมดเหมือนกับรอยเท้าช้าง
หลายท่านคงเคยได้ยิน พระพุทธเจ้าตรัสว่า รอยเท้าของสัตว์บกทั้งหลาย ย่อมรวมลงได้ในรอยเท้าช้าง ฉันใด ธรรมทั้งหลายก็รวมลงได้ในความไม่ประมาท ฉันนั้น ถ้ามีความไม่ประมาทแล้ว ก็สามารถปฏิบัติธรรมทุกข้อ แต่ถ้าประมาทเสียอย่างเดียว ธรรมทั้งหลายที่เรียนมาก็ไร้ประโยชน์ เพราะไม่เอามาปฏิบัติ ไม่เอามาใช้ ฉะนั้น จึงให้มีความไม่ประมาท
ตกลงว่า อัปปมาทสัมปทา การสร้างสรรค์ความกระตือรือร้น
ความเร่งขวนขวาย หรือการมีจิตสํานึกในเรื่องกาลเวลาและความเปลี่ยนแปลงที่ทําให้กระตือรือร้นอยู่เสมอนี้ เป็นหลักสําคัญที่
เรียกว่า เป็นบุพนิมิตประการที่ ๖ ของการศึกษา
๗. โยนิโสมนสิการสัมปทา การทําโยนิโสมนสิการให้ถึงพร้อม หรือสร้างสรรค์โยนิโสมนสิการให้สมบูรณ์
โยนิโสมนสิการ แปลว่า การทําในใจโดยแยบคาย คือการ
รู้จักพิจารณาโดยแยบคาย
แปลแบบภาษาสมัยใหม่ว่า รู้จักคิด หรือคิดเป็น โดยเฉพาะ
การพิจารณาสิ่งทั้งหลายตามแนวทางของเหตุปัจจัย
ถ้าเรามีทิฏฐิสัมปทา มีท่าทีแห่งการมองสิ่งทั้งหลายตามเหตุ
ปัจจัยแล้ว ก็หวังได้ว่าเราจะใช้โยนิโสมนสิการ และถ้าเราใช้โยนิโส
มนสิการ เราก็จะเจริญยิ่งขึ้นในทิฏฐิสัมปทา
ความจริง หลักเหล่านี้สัมพันธ์กันหมด เมื่อตัวใดตัวหนึ่ง
เกิดขึ้นแล้ว ก็โน้มเอียงที่จะพาตัวอื่นๆ เกิดตามมาด้วย
ดังนั้น เมื่อมีแรงจูงใจที่ถูกต้องตามหลักฉันทสัมปทา ซึ่งเป็น
ข้อที่ ๓ ก็จะเร้าใจให้คิดพิจารณาสืบค้นเหตุปัจจัยเป็นต้น โยงมาถึงข้อสุดท้าย คือโยนิโสมนสิการด้วยเช่นกัน
แม้แต่ข้อที่ ๑ คือ ความมีกัลยาณมิตร ก็สัมพันธ์กับโยนิโสมนสิการนี้อย่างใกล้ชิด ตัวอย่างเช่น การรู้จักเลือกหากัลยาณมิตร ทําให้เด็กรู้จักเลือกดูรายการทีวี และเลือกอ่านหนังสือที่มี
ประโยชน์ จากนั้นโยนิโสมนสิการนี้ก็พาลึกลงไปอีก คือทําให้เด็กรู้จักดูรู้จักอ่านรู้จักพิจารณาให้ได้สารประโยชน์จากรายการที่ดู
และจากหนังสือที่อ่านนั้นอย่างแท้จริง
นี่คือเพราะว่า ถ้าเรามีโยนิโสมนสิการ เราก็จะมองสิ่ง
ทั้งหลายโดยพิจารณาว่า เหตุปัจจัยของมันเป็นอย่างไร แยกแยะ
ให้เห็นว่าองค์ประกอบของมันเป็นอย่างไร มองสิ่งทั้งหลายตาม
ความเป็นจริงว่ามีคุณมีโทษอย่างไร มีทางแก้ไขอย่างไร จะเอาอะไรไปใช้ประโยชน์ได้บ้างอย่างไร
ผู้ที่ดําเนินชีวิตอยู่ในโลกในสังคม หรืออยู่กับตนเอง หรือจะปฏิบัติธรรมอะไรก็ตาม ก็ต้องรู้จักคิดพิจารณา รู้จักทําใจต่อสิ่งทั้งหลายอย่างถูกต้อง รู้จักพิจารณาประสบการณ์ที่เข้ามา
เหตุการณ์ที่เกิดขึ้น และสถานการณ์ที่เผชิญ ในทางที่จะให้เกิด
กุศลธรรม เกิดความรู้สึกที่ดีงาม ไม่เกิดโทษต่อชีวิต และเกิด
ปัญญาที่จะแก้ไขโดยวิธีที่ถูกต้อง ที่ว่านั้นก็ขยายต่อออกไปตลอดจนรู้เข้าใจเท่าทันโลกและ
ชีวิตหรือสังขารทั้งหลายตามเป็นจริงว่ามีอาการแห่งไตรลักษณ์ อย่างไร จนถึงขั้นมีจิตใจเป็นอิสระหลุดพ้นปลอดโปร่งเบิกบานผ่องใสด้วยความรู้แจ้งได้ทั้งหมดนี้ก็เปนเรื่องของโยนิโสมนสิการทั้งสิ้น
หลักประการที่ ๗ คือโยนิโสมนสิการนี้ ได้พูดในที่อื่นมาก
แล้ว จึงไม่จําเป็นต้องย้ำอีก
ตกลงว่า บุพนิมิตของการปฏิบัติธรรม หรือรุ่งอรุณของการศึกษา มี ๗ ประการด้วยกัน ในการให้การศึกษา จะต้องเน้น
องค์ ๗ ประการนี้
เมื่อองค์ ๗ ประการนี้เกิดขึ้นแล้ว ตัวการศึกษาก็จะเกิดขึ้น
ตามมาแน่นอน เหมือนสีทั้งเจ็ดที่เป็นองค์ประกอบของรุ้งเจ็ดสี
กลมกลืนกันเข้าเป็นแสงตะวันส่องโลกให้สว่างหายมืดมนพ้น
อันธการ
ตัวการศึกษานั้นเริ่มที่สัมมาทิฏฐิ ซึ่งเป็นแสงสว้างเริ่มต้นของดวงปัญญา คือ ย่างเข้าสู่มรรคาหรือตัวมรรคนั่นเอง
เมื่อเราทําตัวให้เดินตามมรรค ก็คือศึกษา ศึกษาก็มี
องค์ประกอบ ๓ ส่วน ศีล สมาธิ ปัญญา แล้วแยกออกไปเป็น
สัมมาทิฏฐิ จนถึงสัมมาสมาธิ แต่บุพนิมิตของมรรคและของการศึกษานั้น คืออะไร เราอย่าลืม
ถึงตอนนี้ บางท่านอาจจะสงสัย ก็เลยขอแทรกคําถามเข้ามาว่า หลักธรรมที่เป็นบุพนิมิต ๗ ข้อนี้ไม่ได้อยู่ในมรรคหรือ เช่นอย่างศีลนี้ ไม่ได้อยู่ในมรรคหรือ?
ตอบว่า ใช่ หลัก ๗ ข้อนี้ ที่จริงก็อยู่ในมรรคแล้ว แต่ก็มีเหตุผลที่ต้องยกมาตั้งไว้ต่างหากอีก
จะขออุปมาให้ฟัง เหมือนกับเราพูดว่า แพทย์ พระภิกษุ ครู
อาจารย์นี้เป็นผู้มีอุปการคุณ เป็นบุคคลที่มีประโยชน์แก่สังคมหรือแก่ประชาชน ก็ต้องถามว่า แล้วแพทย์ พระภิกษุ ครูอาจารย์นั้น
ไม่ได้เป็นประชาชน หรือ ก็เป็นใช่ไหม แต่เป็นการแยกพูดเพื่อความประสงค์พิเศษ
เรื่องนี้ก็เหมือนกัน หลัก ๗ ข้อนี้ ก็รวมอยู่ในมรรคนั่นแหละ แต่แยกออกมาตั้งไว้สําหรับทําหน้าที่พิเศษอีกอย่างหนึ่ง ในความหมายแบบเดียวกับที่ว่า แพทย์ พระภิกษุ ครูอาจารย์ แม้จะ
เป็นประชาชนเหมือนกัน แต่ในบางกรณีเราพูดแยกออกมาจากประชาชนว่าเป็นบุคคลต่าง ๆ ที่บําเพ็ญประโยชน์แก่ประชาชน
คําว่า ตํารวจ ทหาร ข้าราชการ และประชาชน ก็เหมือนกัน
อาจมีคนสงสัยได้ว่า ทําไมไปแยกอย่างนั้น ตํารวจ ทหาร
ข้าราชการไม่ได้เป็นประชาชนหรือ ก็เป็นเหมือนกัน แต่พูดแยกเพื่อ
ความหมาย หรือเพื่อวัตถุประสงค์บางอย่าง นี่ก็เหมือนกัน
ตกลงว่า ตอนนี้เราพูดถึงบุพนิมิตของการศึกษาได้ครบแล้ว
ทั้ง ๗ ประการ
ผู้ที่ปฏิบัติธรรม ไม่ว่าจะเป็นเด็กอยู่กับพ่อแม่ที่บ้าน หรือไปเป็นนักเรียนอยู่กับครูอาจารย์ในโรงเรียน คนที่ทํางานอยู่ในองค์กร
และหน่วยราชการต่างๆ ตลอดจนถึงผู้ที่ไปบําเพ็ญจิตตภาวนา
เจริญสมถกรรมฐานอยู่ในป่า อยู่ในที่สงัดหลีกเร้น หรือบําเพ็ญ
วิปัสสนาอยู่ในที่ใดก็ตาม ก็ควรจะต้องสร้างสรรค์หลักบุพนิมิต ๗
ประการนี้ ให้มีประจําตัว จะได้เป็นหลักประกันในการที่จะ
ก้าวหน้าต่อไปในการปฏิบัติธรรมนั้นๆ จนกว่าจะบรรลุความเจริญ
งอกงามเต็มบริบูรณ์แห่งศักยภาพของความเป็นมนุษย์ที่มีในตน