วิธีปฏิบัติต่อความอยาก
ในทางธรรมนั้น ท่านแยกวิธีปฏิบัติต่อความอยาก ๒ อย่างนี้ ความอยากอย่างที่ ๑ คือ ตัณหา ที่เกิดจากความไม่รู้ หรือ เป็นไปโดยไม่มีความรู้ ซึ่งเป็นไปเพื่อการบํารุงบําเรอปรนเปรอ ประสาทสัมผัสนั้น ท่านบอกว่ามันเกิดขึ้นมาแล้ว เราต้องควบคุมให้ดี หรือแม้แต่ละเลิกให้ได้ แทนที่ด้วยฉันทะ หรือ เอาไว้แต่ฉันทะ
ถ้าเรายังไม่มีฉันทะ ไม่มีปัญญามาก ตัณหานี้ เมื่อดับ หรือ ระงับทันที ยังไม่ไหว จะต้องใช้ในลักษณะของการควบคุม หรือ เบนเอามาใช้ให้เป็นปัจจัยแก่ความอยากประเภทที่ ๒ คือจะต้อง หันเหให้เข้ามาเป็นความอยากประเภทที่ ๒ ให้ได้
ส่วนความอยากประเภทที่ ๒ ที่เรียกว่า ฉันทะ นั้น เกิดขึ้นแล้ว ให้ระงับด้วยการทําให้สําเร็จ เมื่อทําสําเร็จแล้ว ฉันทะ นี้ จะระงับไปเอง ความอยากอย่างที่หนึ่งนั้นระงับทันที หรือควบคุมทันทีเมื่อ มันเกิดขึ้น เป็นความอยากประเภทที่ว่า พอมันเกิดขึ้นปุ๊บ เราก็ดับมันปั๊บ หรือว่าคุมทันที หรือว่าเบนทันที ให้มันมาเชื่อมกับฉันทะให้ได้ ส่วนประเภทที่ ๒ คือฉันทะ ไม่ว่าจะเบนมาจากตัณหาก็ตาม หรือเกิดจากความรู้โดยตรงก็ตาม ให้ระงับด้วยการทําให้สําเร็จ
เพราะฉะนั้น ฉันทะ นั้น พระพุทธเจ้าก็ตรัสว่าต้องระงับ เหมือนกัน แต่ระงับด้วยการทําให้สําเร็จ ไม่ใช้ปล่อยให้มันค้างอยู่ เมื่อมีฉันทะแล้ว ก็ต้องพยายามทําให้สําเร็จ นี่คือหลักสําคัญใน การที่จะปฏิบัติธรรมให้ก้าวหน้า
คนที่จะปฏิบัติธรรม ต้องมีฉันทะเป็นตัวเริ่มต้น ท่านถือว่า ฉันทะเป็นมูลแห่งธรรมทั้งปวง ดังที่พระพุทธเจ้าตรัสว่า (องฺ.ทสก.๒๔/ ๕๘/๑๑๔) “ฉนฺทมูลกา สพฺเพ ธมฺมา” (ธรรมทั้งปวงมีฉันทะเป็นมูล) ในเมื่อเราต้องมีฉันทะเป็นตัวเริ่มต้น เป็นแรงขับเคลื่อน เบื้องแรก จึงต้องรู้จักแยกกันให้ดี ระหว่างความอยากที่ถูกต้อง หรือความอยากที่เป็นธรรม ชอบธรรม กับความอยากที่ไม่ถูกต้อง หรือความอยากที่ไม่ชอบธรรม แล้วก็เลือกปฏิบัติในความอยากที่ ถูกต้องชอบธรรม และกระตุ้นเร้าให้มันเกิดขึ้นด้วย เพราะฉันทะนี้ เป็นแรงจูงใจที่ถูกต้อง
ในภาษาสมัยใหม่ เขาใช้คําว่า แรงจูงใจ เราก็แบ่งแรงจูงใจ ออกเป็น ๒ ประเภท คือ แรงจูงใจประเภทตัณหา ที่ไม่สัมพันธ์กับ ความรู้ความเข้าใจ และไม่เกี่ยวกับคุณภาพชีวิต คือไม่รู้ว่า จะทํา ให้เกิดคุณภาพชีวิตหรือทําลายคุณภาพชีวิต กับแรงจูงใจประเภท ฉันทะที่เป็นไปด้วยความรู้ และส่งเสริมคุณภาพชีวิต
ฉันทะหรือความอยากประเภทที่ ๒ นี้ ถ้าใช้ภาษาชาวบ้าน ก็ จะแยกออกจากฉันทะประเภทที่ ๑ ได้ง่าย ความอยากประเภทที่ ๑ หรือ ตัณหา นั้น ถ้าแปลเป็นภาษาชาวบ้าน ก็คือ อยากได้ อยากเอา อยากมี หรือใช้อีกคําหนึ่งว่า อยากเสพ (รวมทั้งอยากเป็นนั่นเป็นนี่ อยากใหญ่โตโก้ดัง) ส่วนฉันทะ หรือ ความอยากฝ่ายกุศล แปลอย่างภาษา ชาวบ้านว่า อยากรู้ อยากทํา หรือใฝ่รู้ ใฝ่ทํา เวลาแปลเป็นภาษาบาลีโดยใช้ศัพท์เต็ม ฉันทะท่านขยายเป็น กตฺตุกมฺยตาฉนฺท แปลว่า ฉันทะคือความต้องการจะทํา พูดง่ายๆ ว่า อยากทํา (อยากสร้างสรรค์) ถือว่าเป็นความดี เป็นบุญเป็นกุศล
ความอยากทั้งสองนี้ เมื่อเอามาใช้ในแนวคิดสมัยใหม่ ก็สัมพันธ์กับค่านิยม คือ อยากได้อยากมีนั้น เข้ากันกับค่านิยมบริโภค ส่วนอยากทํา อยากรู้ เข้ากันกับค่านิยมผลิต มันสัมพันธ์กันอย่างนี้ จึงไม่ใช้เป็นเรื่องของการปฏิบัติธรรมในความหมาย แคบๆ แต่ใช้ได้กับการพัฒนาประเทศทั้งหมดด้วย
ปัจจุบันประเทศของเรามีปัญหาเรื่องค่านิยม และเรื่อง แรงจูงใจนี้มาก คนในสังคมมีแรงจูงใจประเภทตัณหามากและทํา ให้เกิดค่านิยมบริโภค ซึ่งทําให้ไม่เกิดการสร้างสรรค์ และทําให้ พัฒนาประเทศไม่สําเร็จ
คนไทยเรามักมองสิ่งทั้งหลายด้วยความรู้สึกที่อยากจะมี อยากจะใช้เท่านั้น ไม่ได้คิดอยากจะผลิต ทําอย่างไรจะเปลี่ยนให้ คนของเรา เมื่อเห็นอะไรที่เป็นความเจริญแล้ว อยากจะทําให้เป็น อย่างนั้น
แม้แต่ความเข้าใจในคําว่า “เจริญ” นี่ คนไทยเราก็มักเข้าใจ ความหมายแบบนักบริโภค ถามว่าเจริญคืออย่างไร เห็นฝรั่งเจริญ เราก็บอกว่าเจริญ คือมีกินมีใช้อย่างฝรั่ง เพราะฉะนั้น เราก็เป็นนักบริโภค เพราะคิดแต่หาทางให้มีอย่างเขา
ทีนี้ ถ้าเข้าใจความหมายของความเจริญอย่างนักผลิต ก็จะ มองใหม่ คือมองว่า เจริญ คือทําได้อย่างเขา เราเคยมองอย่างนี้ไหม เด็กหรือคนของเรานี่ มองภาพของ ความเจริญว่า คือทําได้อย่างเขา มีบ้างไหม แม้แต่ว่าจะเล่น เด็กๆ ของเราก็มักจะเล่นเพียงเพื่อสนุกสนาน เล่นแบบนักบริโภค นักเสพ เราไม่ค่อยได้ฝึกเด็กของเราให้เล่นแบบนักผลิต หรือนักทํา
สําหรับนักผลิตนั้น แม้แต่จะเล่น ก็มีความหมายว่า เล่นแบบ นักทํา คือฝึกทําอะไรต่ออะไรให้เป็น พยายามเล่นทําอะไรต่างๆ ให้เป็น อันนี้เป็นเรื่องสําคัญมาก มันสัมพันธ์โยงกันไปหมด
เพราะฉะนั้น จากอันนี้ คือแรงจูงใจที่ผิดพลาด เมื่อมี แรงจูงใจแบบตัณหาอยู่แล้ว ก็ยากที่จะแก้ไขปัญหาของประเทศชาติได้
ในการแก้ปัญหานั้น เราจะมัวมาลบล้างกําจัดตัณหากันอยู่ ก็ไม่ไหว เป็นการแก้ด้านลบอย่างเดียว แต่เราก็มักจะเน้นกันมาก ในแง่นี้ แม้แต่ในวงการนักปฏิบัติก็ไปเน้นที่การลดละตัณหา ลดละ ความอยาก ไม่เน้นในด้านบวก การเน้นด้านบวกก็คือ ให้ส่งเสริมฉันทะขึ้นมา ทําอย่างนี้จะ เป็นการดีกว่ามัวไปเน้นด้านลบ คือส่งเสริมให้เอาตัวบวกมาแทนตัวลบ เอาฉันทะมาแทนตัณหา
ผู้ที่ปฏิบัติธรรม ต้องมีฉันทะ แล้วก็ระงับความอยากที่ เรียกว่าฉันทะนั้น ด้วยการทําให้สําเร็จ ซึ่งอันนี้ก็เป็นหัวใจของการพัฒนาประเทศด้วย เพราะความอยากมี อยากใช้ อยากได้ อยากบริโภคนั้น เป็นตัวการทําให้ประเทศชาติไม่พัฒนา ก็จะต้องแก้ไข ปรับปรุงพัฒนาคน ให้มีความอยากทํา อยากผลิต อยากสร้างสรรค์ พร้อมทั้งความอยากรู้ อยากศึกษา จึงจะพัฒนาไปได้
ธรรมฉันทะ แปลว่า อยากในธรรม ธรรมแปลว่าอะไร ธรรม แปลว่า สิ่งที่ดีงามและความจริง หรือความจริง ความถูกต้องดีงาม
แง่ที่ ๑ ธรรม คือความจริง ธรรมฉันทะ ก็คืออยากในความ จริง เมื่ออยากในความจริง ต้องการเข้าถึงความจริง ก็ต้องอยากรู้ เพราะฉะนั้น อยากในความจริง จึงต้องมีความอยากรู้ จึงมีความหมายของฉันทะแง่ที่หนึ่งว่า อยากรู้ หรือใฝ่รู้
แง่ที่ ๒ ธรรม แปลว่าสิ่งที่ดีงาม ธรรมฉันทะ ก็คืออยากให้ เกิดมีสิ่งที่ดีงาม เมื่ออยากให้เกิดมีสิ่งที่ดีงาม ก็ต้องทําให้เกิดให้มีขึ้น สิ่งที่ดีงามจะเกิดมีขึ้นสําเร็จได้ ก็ด้วยการทํา เพราะฉะนั้น ธรรมฉันทะ หรือเรียกสั้นๆว่า ฉันทะ ก็จึงมีความหมายว่า อยากทํา
รวมความว่า ต้องการเข้าถึงความจริง และต้องการให้สิ่งดี งามเกิดขึ้น เมื่อต้องการเข้าถึงความจริง และให้สิ่งที่ดีงามเกิดขึ้น ก็ต้องอยากรู้ และอยากทํา อยากรู้ก็จะได้เข้าถึงความจริง อยาก ทําก็เพื่อสร้างสรรค์สิ่งที่ดีงามให้เกิดมีเป็นจริงขึ้นมา เพราะฉะนั้น จึงแปลฉันทะว่า อยากรู้ และอยากทํา
ในเมืองไทยปัจจุบันนี้ ต้องส่งเสริมเรื่องนี้ให้มาก ส่งเสริม ความใฝ่รู้และใฝ่ทํา ซึ่งเป็นสิ่งที่กําลังขาดแคลนมาก ในสังคมไทยปัจจุบัน
รวมความว่า ในหลักของพระพุทธศาสนานี้ มีความอยาก ๒ ประเภท ที่เราจะต้องแยกให้ถูกต้อง อย่าไปนึกว่า การปฏิบัติธรรมนั้น เป็นการพยายามที่มุ่งแต่เพียงลดละความอยาก แล้วก็รังเกียจ กลัวความอยาก แสดงตัวว่าไม่มีความอยาก จะทําให้เกิดท่าทีที่ ผิดพลาด แล้วก็เป็นภาพที่ไม่ดี ทําให้เกิดผลเสีย ทั้งแก่ตนเอง และแก่พระพุทธศาสนา
อย่างที่บอกแล้วว่า ความอยากที่ถูกต้อง สัมพันธ์กับปัญญา ตอนแรกจะต้องรู้ การที่จะรู้ว่าอะไรเป็นอะไร อะไรเป็นความจริง และอะไรเป็นสิ่งดีงาม ก็คือต้องมีปัญญา คนเราก็จึงต้องมีการ เรียนรู้
การศึกษามีความมุ่งหมายประการหนึ่งเพื่อสร้างแรงจูงใจที่ ถูกต้อง แต่แรงจูงใจที่ถูกต้องนั้น จะเกิดมีและเดินหน้าไปไม่ได้ ใน เมื่อยังไม่รู้ว่าอะไรเป็นอะไร ไม่รู้ว่าความจริงคืออะไร ไม่รู้ว่าสิ่งที่ ถูกต้องดีงามคืออะไร แล้วทีนี้ เมื่อการศึกษาดําเนินไปถูกต้องแล้ว การศึกษานั้นก็ ทําให้คนเกิดปัญญา มีความรู้ความเข้าใจ เมื่อมองเห็นคุณค่าของสิ่งใด ก็มีฉันทะในสิ่งนั้น พร้อมที่จะมีชีวิตอยู่ด้วยปัญญา ซึ่งเป็นลักษณะของการดําเนินชีวิตตามหลักพระพุทธศาสนา
พระพุทธศาสนาบอกว่า ชีวิตที่ประเสริฐ คือชีวิตที่เป็นอยู่ด้วยปัญญา ตอนนี้ไม่ได้เป็นอยู่ด้วยตัณหา ไม่ได้เป็นอยู่ด้วยอวิชชา เปลี่ยนจากความไม่รู้ที่ทําให้ดิ้นรนไปตามความอยาก ซึ่งมุ่งแต่จะบํารุงบําเรอตนเอง หันมามีความรู้ว่าอะไรเป็นอะไรแล้ว จึงมีความต้องการในสิ่งต่างๆ อย่างถูกต้อง จึงอยากในสิ่งที่ควรอยาก คืออยากในสิ่งที่รู้ว่ามีคุณประโยชน์ ทําให้เกิดคุณภาพชีวิต
ความอยากอย่างนี้ จึงต้องเริ่มต้นด้วยความรู้ก่อน หรือเป็นไปพร้อมด้วยความรู้ ความต้องการหรือแรงจูงใจที่ถูกต้องจึง เริ่มจากการมีความรู้ แต่จะมีความรู้ได้ ก็ต้องศึกษาคือพัฒนาคน ให้มีปัญญา เมื่อมีปัญญา จึงรู้จักที่จะอยากอย่างถูกต้อง แล้วก็ดําเนินชีวิตได้ถูกต้อง เมื่อชีวิตดําเนินไปอย่างนี้ ก็จึงเป็นชีวิตที่เป็นอยู่ด้วยปัญญา
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น