ปฏิบัติธรรม วัดผลอย่างไร?
เมื่อเราไดทุนและเครื่องประกอบในการเดินทางแลว ตอไปนี้ ก็จะเขาสูการเดินตามมรรค
ไดบอกแลววา ตัวทางที่เดินก็คือ มรรค มรรคมีองค ๘ ประการ อันนี้ทราบกันแลว ไมตองบรรยายในรายละเอียด และก็ ไดบอกแลวดวยวา การฝกชีวิตใหดําเนินตามมรรค หรือการทําตัว ใหเดินไปตามมรรคนั้น คือสิกขา หรือการศึกษา ดังไดอธิบายแลว วา การศึกษากับมรรคสัมพันธกันอยางไร
ทีนี้ตอไป ก็จะพูดถึงการตรวจสอบหรือวัดผล เมื่อกี้นี้ไดบอก ใหตรวจสอบดวยประสบการณตรงของตัวเอง โดยดูวาโลภ โกรธ หลง มีนอยหรือมาก ไดลดละใหเบาบางหรือหมดไปหรือยัง แตนั้น เปนการตรวจสอบ โดยพูดเชิงลบอยางรวบรัด
ก) ดูกุศลธรรมที่เพิ่มขึ้น
โดยทั่วไปมีการวัดดวยคุณธรรมตางๆ ที่งอกงามขึ้นมาแทน อกุศลธรรม คือจะตองดูวา กุศลธรรมเจริญขึ้นมาแทนที่อกุศลแคไหน หลักการวัดความเจริญในการเดินตามมรรค หมวดหนึ่งมี ๕ อยาง
ประการที่ ๑ ดูวา มีความมั่นใจ มีความเชื่อมั่นในสิ่งที่เปน กุศล สิ่งที่เปนความดีงาม มากขึ้นหรือไม มีความมั่นใจแมแตใน โพธิสัทธา เชื่อในศักยภาพของตนเองที่จะพัฒนาขึ้นไปหรือไม เมื่อ มีความเชื่อมั่นมากขึ้น ก็เรียกวามีศรัทธามากขึ ้น ซึ่งเปนสิ่งที่ดี เปน กุศลธรรมที่เจริญเพิ่มขึ้น โดยสรุป คือดูวามีศรัทธา มีความเชื่อ มี ความมั่นใจในกุศลธรรมในความดีงามตางๆ มากขึ้นหรือไม
ประการที่ ๒ เมื่อปฏิบัติเดินตามมรรคไป มีระเบียบในการ ดําเนินชีวิตดีขึ้นไหม มีการประพฤติตนอยูในสุจริตดีขึ้นไหม อันนี้ เปนสวนที่แสดงออกภายนอกในการดําเนินชีวิต เพราะฉะนั้น ตอง เอามาวัดดูดวยวา เราดําเนินชีวิตดีขึ้นไหม มั่นคงในสุจริตมากขึ้น ไหม มีระเบียบวินัยราบรื่นดีไหม มีความสัมพันธกับโลกกับมนุษย กับสังคมดีขึ้นไหม เรียกสั้นๆ วา มีศีล ดีขึ้นไหม
ประการที่ ๓ ดูวาเรามีความรูจากการที่ไดสดับไดคนควา อะไรตางๆ มากขึ้นไหม ไดเรียนรูมากขึ้นและกวางขวางเพียงพอ ไหมในธรรมที่จะปฏิบัติตอๆ ไป หรือในสิ่งที่จะนํามาใชแกปญหา หรือในการพัฒนาตน ไดประสบการณตางๆ มาเปนขอมูลของ ความรูมากขึ้นหรือไม เรียกสั้นๆ วามีสุตะ มากขึ้นไหม
ประการที่ ๔ มีความลดละกิเลสไดมากขึ้นไหม กิเลสตางๆ โดยเฉพาะความโลภ ความโกรธ ความหลง ความเห็นแกตัวนี่ละ ได มีความเห็นแกตัวนอยลงบางไหม มีความเสียสละมากขึ้นไหม มีความเอื้อเฟอเผื่อแผ มีน้ําใจ เห็นแกเพื่อนมนุษย เห็นแกผูอื่น มากขึ้นไหม มีจิตใจกวางขวางโปรงเบามากขึ้นไหม เรียกสั้นๆ วามี จาคะ มากขึ้นไหม
ประการสุดทาย คือปญญา ไดแกความรูความเขาใจใน ความจริงของสิ่งทั้งหลาย ตรวจสอบวา เรามีความเขาใจในสิ่งที่ได เรียนรูไหม เรารูเขาใจถูกตองตามความเปนจริงมากเพียงใด เรา มองเห็นเหตุปจจัยและความสัมพันธของสิ่งทั้งหลายชัดเจนดี สามารถนําความรูมาเชื่อมโยงใชในการแกปญหาและสรางสรรค พัฒนาใหเปนผลดีหรือไม อันนี้เปนตัวแกนแทที่ตองการ คือมี ปัญญา เปนตัวคุมทั้งหมด
ตกลงวา หัวขอนี้ก็เปนหลักหนึ่งในการตรวจสอบความเจริญ คือดูวามีศรัทธา มากขึ้นไหม มีศีล มากขึ้นไหม มีสุตะ มากขึ้นไหม มีจาคะ มากขึ้นไหม และมีปญญา มากขึ้นหรือไม
หลักนี้เรียกวา “อริยวัฒิ” แปลวา ความเจริญของอริยชน ความเจริญแบบอารยะ ไดแก หลักวัดความเจริญหรือพัฒนาการ ของอารยชน
ถามีความเจริญเพียงวามีทรัพยสินเงินทองมากขึ้นอยาง เดียว แตมีความเห็นแกตัวมากขึ้น อยางนั้นไมถือวามีความเจริญ ในการศึกษา หรือในการพัฒนาชีวิตที่แทจริง หรือมีโทสะ มีความ เกลียดชัง มีกิเลสตางๆ มากขึ้น ก็เชนเดียวกัน
ข) ดูการทําหน้าที่ต่อธรรมต่างๆ
ที่จริง หลักตรวจสอบมีหลายอยาง หลักอยางหนึ่งเปนการ ดําเนินตามอริยสัจ ๔ กลาวคือ การปฏิบัติธรรมนั้น ไดแกการ ดําเนินตามหลักการแกปญหาดวยวิธีการของอริยสัจ ๔ ในการ ปฏิบัติจึงตองดูวาเราปฏิบัติหนาที่ตออริยสัจ ๔ ถูกตองหรือไม
อริยสัจ ๔ มีหนาที่ประจําแตละขอ ถาปฏิบัติตออริยสัจ ๔ แตละขอผิด ก็ถือวาเราไดเดินทางผิดแลว
อริยสัจข้อที่ ๑ ทุกข์ คือตัวปัญหา เรามีหนาที่ตอมันอยางไร หนาที่ตอปญหาหรือความทุกข ก็คือหนาที่ที่เรียกวาทําความรูจัก ทานเรียกวา “กําหนดรู” รูจักวามันคืออะไร อยูตรงไหน มีขอบเขต เพียงใด เราจะแกปญหา เราจะแกความทุกข เราตองรูวาทุกขคือ อะไร ปญหาของเราคืออะไร ขอบเขตของมันอยูที่ไหน อะไรเปน ที่ตั้งของปญหา ถาจับไมถูก ก็เดินหนาไปไมได จับตัวปญหาใหไดกอน แลวก็เรียนรูสิ่งที่เกี่ยวของสัมพันธ กับปัญหานั้นทั้งหมด
เราไม่มีหน้าที่ที่จะไปสร้างป้ญหา เราไมมีหนาที่ไปเอา ปญหามาวุนวายใจ มาเก็บมากังวลใจมาทําใหเกิดความทุกข ไมใชอยางนั้น เราไมมีหนาที่ทุกข แตเรามีหนาที่รูจักทุกข นี้เปน ประการที่หนึ่ง คือรู้จักตัวปัญหา ตามที่เป็นจริง
อริยสัจข้อที่ ๒ สมุทัย คือเหตุของทุกข เรามีหนาที่อยางไร หนาที่ที่จะตองทําตอสมุทัย ที่ทานวา “ละ” ก็คือสืบสาวคนหามัน ใหพบ ใหรูวากระบวนการที่มันเกิดขึ้นเปนอยางไร แลวละมันใหได แกไขกระบวนการใหสําเร็จ คือกําจัดสาเหตุของปญหา หรือสาเหตุ ของความทุกข ไมใชกําจัดปญหา ปญหานั้นเรากําจัดไมได เรา แกปญหาดวยการกําจัดเหตุของมัน
อริยสัจข้อที่ ๓ นิโรธ คือความดับทุกข์ การแก้ปัญหาสําเร็จ หรือภาวะปราศจากปัญหา เป็นความมุ่งหมาย การแก้ปัญหา สําเร็จคืออะไร จุดหมายที่ต้องการคืออะไร เป็นสิ่งที่เป็นไปได้ หรือไม่กระบวนการแก้เป็นอย่างไร เมื่อรู้ว่ามันคืออะไร และมองเห็นว่าเป็นไปได้แล้ว เราก็มีหน้าที่ต่อมันคือ “ทําให้แจ้ง” ได้แก่ บรรลุ ถึงหรือเข้าถึง แต่การที่จะเข้าถึงมัน คือจะเข้าถึงจุดหมาย ก็ดี จะกําจัดสาเหตุของปัญหา ก็ดี แก้ปัญหาได้ ก็ดี จะต้องไปสู่ข้อสุดท้าย คือ มรรค
อริยสัจข้อที่ ๔ มรรค มรรคเป็นทางเดินก็คือข้อปฏิบัติ ซึ่งเรามีหน้าที่คือ ลงมือทํา เป็นข้อสุดท้าย ต้องลงมือทําตั้งแต่บุพนิมิตของมรรคเป็นต้นไปทีเดียว
ธรรมทั้งหมด จัดเข้าในอริยสัจ ๔ ได้ทั้งสิ้น
- สิ่งทั้งหลายในโลกนี้ตามที่สัมพันธ์กับมนุษย์ หรือที่มนุษย์ต้องเกี่ยวข้องประเภทที่ ๑ จัดเข้าในจําพวกที่เรียกว่าทุกข์ ซึ่งเป็นปัญหาและสิ่งที่ต้องเผชิญ
- สิ่งทั้งหลายในโลกนี้ประเภทที่ ๒ จัดเข้าในจําพวกสิ่งที่ เป็นโทษ ก่อทุกข์ภัย หรือเปนสาเหตุของปญหา - สิ่งทั้งหลายในโลกนี้ประเภทที่ ๓ จัดเขาในจําพวกสิ่งที่พึง ประสงค หรือเปนจุดหมาย และ
- สิ่งทั้งหลายประเภทที่ ๔ จัดเขาในจําพวกสิ่งที่จะตองทํา หรือเปนวิธีปฏิบัติ
และเราก็มีหนาที่ปฏิบัติตอมันใหถูกตอง อยางที่หนึ่ง ทําความ รูจัก กําหนดใหถูก อยางที่สอง กําจัดสาเหตุ อยางที่สาม คือเขาถึง จุดหมาย และอยางที่สี่ คือลงมือทํา หรือปฏิบัติ ดําเนิน เดินทาง
หลักการนี้ก็ใชในการปฏิบัติธรรมเหมือนกัน คือ ในเวลาที่ไป เกี่ยวของกับธรรม ก็ควรจะจัดใหถูกดวยวา ธรรมนั้นอยูในประเภท ไหนใน ๔ ขอนี้ เมื่อจัดเขาถูกตองแลว เราก็จะปฏิบัติถูกหนาที่วา หนาที่ตอขอนั้นคือเราจะตองทําอะไรอยางไร
ธรรม ๔ ประเภทนั้น หรือสิ่งทั้งหลายทั้งปวงนั้น มีชื่อเรียก เฉพาะตามหนาที่ที่เราพึงปฏิบัติตอมัน คือ
๑. สิ่งทั้งหลายที่เปนทุกข เปนปญหา เปนที่ตั้งของปญหา หรือเปนจุดเกิดปญหาเมื่อมนุษยปฏิบัติตอมันไมถูกตอง เรียกวา ปริญไญยธรรม คือ สิ่งที่จะตองปริญญา ตองกําหนดรู หรือตองทํา ความรูจัก
ตัวอยาง เชน รางกาย จิตใจ ชีวิต โลก ความผันผวน ปรวนแปร วิปโยค โศกเศรา ผิดหวัง ความรูสึกสุขหรือทุกข รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส ความคิด ความจํา ความเปลี่ยนแปลง ความ เปนอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ฯลฯ (ขันธ ๕ อายตนะ ๑๒ ไตรลักษณ และธรรมอื่นทํานองนี้)
๒. สิ่งทั้งหลายที่เป็นจําพวกเหตุก่อทุกข์ หรือสาเหตุของปัญหา เรียกว่า ปหาตัพพธรรม คือ สิ่งที่จะต้องละเลิก แก้ไข กําจัด
ตัวอย่าง เช่น ความโลภ ความโกรธ ความหลง ความเห็นแก่ตัว ความถือตัว ความเย่อหยิ่ง ความเกียจคร้าน ความเกลียดชัง ความริษยา ความเบื่อหน่าย ความท้อแท้ ความเฉื่อยชา ความ ฟุ้งซ่าน ความระแวง ความประมาท ความโง่เขลา ฯลฯ (อกุศลมูล กิเลส ตัณหา มานะ ทิฏฐิ อวิชชา อุปาทาน สังโยชน์ นิวรณ์ และ ธรรมอื่นทํานองนี้)
๓. สิ่งทั้งหลายที่พึงประสงค์ เป็นจุดหมายที่ควรทําให้สําเร็จ หรือควรได้ควรถึง เรียกว่า สัจฉิกาตัพพธรรม คือ สิ่งที่จะต้องเข้าถึง หรือประจักษ์แจ้ง
ตัวอย่าง เช่น ความสงบ ความร่มเย็น ความบริสุทธิ์ ความ ปลอดโปร่งโล่งเบา ความผ่องใส ความเบิกบาน ความไร้ทุกข์ ความสุขที่แท้ สุขภาพ ภาวะปลอดพ้นปัญหา ความเป็นอิสระ หรือ อิสรภาพ ฯลฯ (วิชชา วิมุตติ วิสุทธิ เกษม สันติ นิพพาน และธรรมอื่นทํานองนี้)
๔. สิ่งทั้งหลายที่เป็นข้อปฏิบัติ เป็นวิธีการ เป็นสิ่งที่ต้องทํา ต้องบําเพ็ญเพื่อก้าวไปให้ถึงจุดหมาย เรียกว่าภาเวตัพพธรรม คือ สิ่งที่จะต้องทําให้มีให้เป็นขึ้น ให้เจริญงอกงามเพิ่มพูนขึ้น หรือต้อง ลงมือทํา ลงมือปฏิบัติ
ตัวอย่าง เช่น เมตตา ไมตรี หรือมิตรภาพ กรุณา ความ เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ ความเสียสละ ความขยันหมั่นเพียร ความมี กําลังใจ ฉันทะ ศรัทธา สติ สมาธิ ปัญญา สัมปชัญญะ ฯลฯ (มรรค ไตรสิกขา สมถะ วิปัสสนา และธรรมอื่นทํานองนี้)
รายละเอียดของธรรม ๔ ประเภท หรือการจัดประเภทสิ่งทั้งหลายในโลกมีอย่างไร จะไม่กล่าวในที่นี้ แต่พูดง่ายๆ ว่า หลักนี้ ท่านให้ใช้ในการตรวจสอบวัดผลสําเร็จในการศึกษาหรือการปฏิบัติธรรมว่า
- สิ่งที่ควรกําหนดรู้ เราได้กําหนดรู้หรือรู้จักแล้ว หรือไม่
- สิ่งที่ควรแก้ไขกําจัด เราได้แก้ไขกําจัดแล้ว หรือยัง
- สิ่งที่ควรประจักษ์แจ้ง เราได้ประจักษ์แจ้งแล้ว แค่ไหน และ
- สิ่งที่ควรปฏิบัติจัดทําให้เกิดให้มีขึ้นจนบริบูรณ์ เราได้ปฏิบัติจัดทําแล้ว เพียงใด
ค) ดูสภาพจิตที่เดินถูกระหว่างทาง
ในการปฏิบัติธรรม คือ ดําเนินชีวิตที่ถูกต้อง หรือฝึกฝน พัฒนาตนไปนั้น ระหว่างการปฏิบัติ พัฒนาหรือศึกษาก้าวหน้าไปเรื่อยๆ ควรจะสังเกตดูสภาพจิตใจของตนไปด้วยว่าเป็นอย่างไร
ในกรณีทั่วไป ถ้าไม่มีเหตุพิเศษ เมื่อปฏิบัติถูกต้อง จิตเดินถูกทาง ก้าวหน้าดี ก็จะเกิดมีสภาพจิตที่ดีงามสอดคล้องกัน ซึ่งเป็นทั้งคุณสมบัติของจิตนั้น และเป็นลักษณะของการปฏิบัติที่ได้ผล
ลักษณะของจิตที่เดินถูกทางนั้น ที่ควรสังเกตมี ๕ อย่าง ซึ่ง เป็นปัจจัยส่งทอดต่อกันตามลําดับ คือ
๑. ปราโมทย์ ความสดชื่น เบิกบาน โปร่งโล่ง แจ่มใส
๒. ปีติ ความอิ่มใจ ปลื้มจิต ฟูใจ
๓. ปัสสัทธิ ความรื่นสบาย ผ่อนคลาย ทั้งกายและใจ
๔. สุข ความสุข ความรื่นคล่องชื่นฉ่ำใจ
๕. สมาธิ ความมีใจมั่นแน่ว สงบ อยู่ตัว ได้ที่
พอสมาธิเกิดขึ้น จิตใจก็อยู่ในภาวะที่เหมาะแก่งาน ที่เรียกว่าเป็นกัมมนีย์ พร้อมที่จะเอาไปใช้สร้างสรรค์ พัฒนา คิดการ และเป็นที่ทํางานของปัญญาอย่างได้ผลดี และสมาธิก็อาศัยองค์ธรรม ๔ อย่างแรกนั่นแหละช่วยเกื้อหนุน และทําให้เกิดขึ้น
สภาพจิต ๕ อย่างนี้ เป็นทั้งคุณสมบัติที่ดีงามโดยตัวของมันเอง และเป็นเครื่องหมายของความก้าวหน้าในการปฏิบัติธรรม จึงควรพยายามทําให้เกิดขึ้น และการทําสภาพจิตเหล่านี้ให้เกิดขึ้น ก็เป็นการปฏิบัติธรรมอยู่ในตัว
เพียงแค่ข้อที่ ๑ มีปราโมทย์ ทําใจให้สดชื่นเบิกบานไว้เป็น ประจํา ก็ได้ที่มั่นแล้ว เมื่อปราโมทย์นั้นเกิดจากการปฏิบัติที่ถูกต้อง จิตเดินดีแล้ว ท่านให้ความมั่นใจว่าจะลุถึงสันติบรมธรรมที่เป็น จุดหมาย ดังคาถาธรรมบท ที่ ๓๗๖, และ ๓๘๑ ว่า
ตโต ปาโมชฺชพหุโล ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสติ
... ลําดับนั้น เธอผู้มากด้วยปราโมทย์ จักทําทุกข์ให้จบสิ้น
ปาโมชฺชพหุโล ภิกฺขุ ปสนฺโน พุทฺธสาสเน
อธิคจฺเฉ ปทํ สนฺตํ สงฺขารูปสมํ สุขํ
ภิกษุผู้เลื่อมใสในคําสอนของพระพุทธเจ้า มากด้วยปราโมทย์ จะพึงบรรลุสันติบทที่สงบสังขาร เป็นสุข
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น