วันเสาร์ที่ 21 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

ปฏิบัติธรรม วัดผลอย่างไร

 ปฏิบัติธรรม วัดผลอย่างไร? 


 เมื่อเราไดทุนและเครื่องประกอบในการเดินทางแลว ตอไปนี้ ก็จะเขาสูการเดินตามมรรค


ไดบอกแลววา ตัวทางที่เดินก็คือ มรรค มรรคมีองค ๘ ประการ อันนี้ทราบกันแลว ไมตองบรรยายในรายละเอียด และก็ ไดบอกแลวดวยวา การฝกชีวิตใหดําเนินตามมรรค หรือการทําตัว ใหเดินไปตามมรรคนั้น คือสิกขา หรือการศึกษา ดังไดอธิบายแลว วา การศึกษากับมรรคสัมพันธกันอยางไร 


ทีนี้ตอไป ก็จะพูดถึงการตรวจสอบหรือวัดผล เมื่อกี้นี้ไดบอก ใหตรวจสอบดวยประสบการณตรงของตัวเอง โดยดูวาโลภ โกรธ หลง มีนอยหรือมาก ไดลดละใหเบาบางหรือหมดไปหรือยัง แตนั้น เปนการตรวจสอบ โดยพูดเชิงลบอยางรวบรัด 


ก) ดูกุศลธรรมที่เพิ่มขึ้น 


โดยทั่วไปมีการวัดดวยคุณธรรมตางๆ ที่งอกงามขึ้นมาแทน อกุศลธรรม คือจะตองดูวา กุศลธรรมเจริญขึ้นมาแทนที่อกุศลแคไหน หลักการวัดความเจริญในการเดินตามมรรค หมวดหนึ่งมี ๕ อยาง


ประการที่ ๑ ดูวา มีความมั่นใจ มีความเชื่อมั่นในสิ่งที่เปน กุศล สิ่งที่เปนความดีงาม มากขึ้นหรือไม มีความมั่นใจแมแตใน โพธิสัทธา เชื่อในศักยภาพของตนเองที่จะพัฒนาขึ้นไปหรือไม เมื่อ มีความเชื่อมั่นมากขึ้น ก็เรียกวามีศรัทธามากขึ ้น ซึ่งเปนสิ่งที่ดี เปน กุศลธรรมที่เจริญเพิ่มขึ้น โดยสรุป คือดูวามีศรัทธา มีความเชื่อ มี ความมั่นใจในกุศลธรรมในความดีงามตางๆ มากขึ้นหรือไม 


ประการที่ ๒ เมื่อปฏิบัติเดินตามมรรคไป มีระเบียบในการ ดําเนินชีวิตดีขึ้นไหม มีการประพฤติตนอยูในสุจริตดีขึ้นไหม อันนี้ เปนสวนที่แสดงออกภายนอกในการดําเนินชีวิต เพราะฉะนั้น ตอง เอามาวัดดูดวยวา เราดําเนินชีวิตดีขึ้นไหม มั่นคงในสุจริตมากขึ้น ไหม มีระเบียบวินัยราบรื่นดีไหม มีความสัมพันธกับโลกกับมนุษย กับสังคมดีขึ้นไหม เรียกสั้นๆ วา มีศีล ดีขึ้นไหม 


ประการที่ ๓ ดูวาเรามีความรูจากการที่ไดสดับไดคนควา อะไรตางๆ มากขึ้นไหม ไดเรียนรูมากขึ้นและกวางขวางเพียงพอ ไหมในธรรมที่จะปฏิบัติตอๆ ไป หรือในสิ่งที่จะนํามาใชแกปญหา หรือในการพัฒนาตน ไดประสบการณตางๆ มาเปนขอมูลของ ความรูมากขึ้นหรือไม เรียกสั้นๆ วามีสุตะ มากขึ้นไหม 


ประการที่ ๔ มีความลดละกิเลสไดมากขึ้นไหม กิเลสตางๆ โดยเฉพาะความโลภ ความโกรธ ความหลง ความเห็นแกตัวนี่ละ ได มีความเห็นแกตัวนอยลงบางไหม มีความเสียสละมากขึ้นไหม มีความเอื้อเฟอเผื่อแผ มีน้ําใจ เห็นแกเพื่อนมนุษย เห็นแกผูอื่น มากขึ้นไหม มีจิตใจกวางขวางโปรงเบามากขึ้นไหม เรียกสั้นๆ วามี จาคะ มากขึ้นไหม


 ประการสุดทาย คือปญญา ไดแกความรูความเขาใจใน ความจริงของสิ่งทั้งหลาย ตรวจสอบวา เรามีความเขาใจในสิ่งที่ได เรียนรูไหม เรารูเขาใจถูกตองตามความเปนจริงมากเพียงใด เรา มองเห็นเหตุปจจัยและความสัมพันธของสิ่งทั้งหลายชัดเจนดี สามารถนําความรูมาเชื่อมโยงใชในการแกปญหาและสรางสรรค พัฒนาใหเปนผลดีหรือไม อันนี้เปนตัวแกนแทที่ตองการ คือมี ปัญญา เปนตัวคุมทั้งหมด 


ตกลงวา หัวขอนี้ก็เปนหลักหนึ่งในการตรวจสอบความเจริญ คือดูวามีศรัทธา มากขึ้นไหม มีศีล มากขึ้นไหม มีสุตะ มากขึ้นไหม มีจาคะ มากขึ้นไหม และมีปญญา มากขึ้นหรือไม 


หลักนี้เรียกวา “อริยวัฒิ” แปลวา ความเจริญของอริยชน ความเจริญแบบอารยะ ไดแก หลักวัดความเจริญหรือพัฒนาการ ของอารยชน 


ถามีความเจริญเพียงวามีทรัพยสินเงินทองมากขึ้นอยาง เดียว แตมีความเห็นแกตัวมากขึ้น อยางนั้นไมถือวามีความเจริญ ในการศึกษา หรือในการพัฒนาชีวิตที่แทจริง หรือมีโทสะ มีความ เกลียดชัง มีกิเลสตางๆ มากขึ้น ก็เชนเดียวกัน 


ข) ดูการทําหน้าที่ต่อธรรมต่างๆ 


ที่จริง หลักตรวจสอบมีหลายอยาง หลักอยางหนึ่งเปนการ ดําเนินตามอริยสัจ ๔ กลาวคือ การปฏิบัติธรรมนั้น ไดแกการ ดําเนินตามหลักการแกปญหาดวยวิธีการของอริยสัจ ๔ ในการ ปฏิบัติจึงตองดูวาเราปฏิบัติหนาที่ตออริยสัจ ๔ ถูกตองหรือไม


อริยสัจ ๔ มีหนาที่ประจําแตละขอ ถาปฏิบัติตออริยสัจ ๔ แตละขอผิด ก็ถือวาเราไดเดินทางผิดแลว 


อริยสัจข้อที่ ๑ ทุกข์ คือตัวปัญหา เรามีหนาที่ตอมันอยางไร หนาที่ตอปญหาหรือความทุกข ก็คือหนาที่ที่เรียกวาทําความรูจัก ทานเรียกวา “กําหนดรู” รูจักวามันคืออะไร อยูตรงไหน มีขอบเขต เพียงใด เราจะแกปญหา เราจะแกความทุกข เราตองรูวาทุกขคือ อะไร ปญหาของเราคืออะไร ขอบเขตของมันอยูที่ไหน อะไรเปน ที่ตั้งของปญหา ถาจับไมถูก ก็เดินหนาไปไมได จับตัวปญหาใหไดกอน แลวก็เรียนรูสิ่งที่เกี่ยวของสัมพันธ กับปัญหานั้นทั้งหมด 


เราไม่มีหน้าที่ที่จะไปสร้างป้ญหา เราไมมีหนาที่ไปเอา ปญหามาวุนวายใจ มาเก็บมากังวลใจมาทําใหเกิดความทุกข ไมใชอยางนั้น เราไมมีหนาที่ทุกข แตเรามีหนาที่รูจักทุกข นี้เปน ประการที่หนึ่ง คือรู้จักตัวปัญหา ตามที่เป็นจริง 


อริยสัจข้อที่ ๒ สมุทัย คือเหตุของทุกข เรามีหนาที่อยางไร หนาที่ที่จะตองทําตอสมุทัย ที่ทานวา “ละ” ก็คือสืบสาวคนหามัน ใหพบ ใหรูวากระบวนการที่มันเกิดขึ้นเปนอยางไร แลวละมันใหได แกไขกระบวนการใหสําเร็จ คือกําจัดสาเหตุของปญหา หรือสาเหตุ ของความทุกข ไมใชกําจัดปญหา ปญหานั้นเรากําจัดไมได เรา แกปญหาดวยการกําจัดเหตุของมัน 


อริยสัจข้อที่ ๓ นิโรธ คือความดับทุกข์ การแก้ปัญหาสําเร็จ หรือภาวะปราศจากปัญหา เป็นความมุ่งหมาย การแก้ปัญหา สําเร็จคืออะไร จุดหมายที่ต้องการคืออะไร เป็นสิ่งที่เป็นไปได้ หรือไม่กระบวนการแก้เป็นอย่างไร  เมื่อรู้ว่ามันคืออะไร และมองเห็นว่าเป็นไปได้แล้ว  เราก็มีหน้าที่ต่อมันคือ “ทําให้แจ้ง”  ได้แก่ บรรลุ  ถึงหรือเข้าถึง  แต่การที่จะเข้าถึงมัน คือจะเข้าถึงจุดหมาย ก็ดี จะกําจัดสาเหตุของปัญหา ก็ดี แก้ปัญหาได้ ก็ดี จะต้องไปสู่ข้อสุดท้าย คือ มรรค 


อริยสัจข้อที่ ๔ มรรค   มรรคเป็นทางเดินก็คือข้อปฏิบัติ  ซึ่งเรามีหน้าที่คือ ลงมือทํา เป็นข้อสุดท้าย  ต้องลงมือทําตั้งแต่บุพนิมิตของมรรคเป็นต้นไปทีเดียว 


ธรรมทั้งหมด จัดเข้าในอริยสัจ ๔ ได้ทั้งสิ้น 


- สิ่งทั้งหลายในโลกนี้ตามที่สัมพันธ์กับมนุษย์ หรือที่มนุษย์ต้องเกี่ยวข้องประเภทที่ ๑ จัดเข้าในจําพวกที่เรียกว่าทุกข์ ซึ่งเป็นปัญหาและสิ่งที่ต้องเผชิญ 


- สิ่งทั้งหลายในโลกนี้ประเภทที่ ๒ จัดเข้าในจําพวกสิ่งที่ เป็นโทษ ก่อทุกข์ภัย หรือเปนสาเหตุของปญหา - สิ่งทั้งหลายในโลกนี้ประเภทที่ ๓ จัดเขาในจําพวกสิ่งที่พึง ประสงค หรือเปนจุดหมาย และ 


- สิ่งทั้งหลายประเภทที่ ๔ จัดเขาในจําพวกสิ่งที่จะตองทํา หรือเปนวิธีปฏิบัติ 


และเราก็มีหนาที่ปฏิบัติตอมันใหถูกตอง อยางที่หนึ่ง ทําความ รูจัก กําหนดใหถูก อยางที่สอง กําจัดสาเหตุ อยางที่สาม คือเขาถึง จุดหมาย และอยางที่สี่ คือลงมือทํา หรือปฏิบัติ ดําเนิน เดินทาง 


หลักการนี้ก็ใชในการปฏิบัติธรรมเหมือนกัน คือ ในเวลาที่ไป เกี่ยวของกับธรรม ก็ควรจะจัดใหถูกดวยวา ธรรมนั้นอยูในประเภท ไหนใน ๔ ขอนี้ เมื่อจัดเขาถูกตองแลว เราก็จะปฏิบัติถูกหนาที่วา หนาที่ตอขอนั้นคือเราจะตองทําอะไรอยางไร


ธรรม ๔ ประเภทนั้น หรือสิ่งทั้งหลายทั้งปวงนั้น มีชื่อเรียก เฉพาะตามหนาที่ที่เราพึงปฏิบัติตอมัน คือ 


๑. สิ่งทั้งหลายที่เปนทุกข เปนปญหา เปนที่ตั้งของปญหา หรือเปนจุดเกิดปญหาเมื่อมนุษยปฏิบัติตอมันไมถูกตอง เรียกวา ปริญไญยธรรม คือ สิ่งที่จะตองปริญญา ตองกําหนดรู หรือตองทํา ความรูจัก 


ตัวอยาง เชน รางกาย จิตใจ ชีวิต โลก ความผันผวน ปรวนแปร วิปโยค โศกเศรา ผิดหวัง ความรูสึกสุขหรือทุกข รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส ความคิด ความจํา ความเปลี่ยนแปลง ความ เปนอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ฯลฯ (ขันธ ๕ อายตนะ ๑๒ ไตรลักษณ และธรรมอื่นทํานองนี้) 


๒. สิ่งทั้งหลายที่เป็นจําพวกเหตุก่อทุกข์ หรือสาเหตุของปัญหา เรียกว่า ปหาตัพพธรรม คือ สิ่งที่จะต้องละเลิก แก้ไข กําจัด 


ตัวอย่าง เช่น ความโลภ ความโกรธ ความหลง ความเห็นแก่ตัว ความถือตัว ความเย่อหยิ่ง ความเกียจคร้าน ความเกลียดชัง ความริษยา ความเบื่อหน่าย ความท้อแท้ ความเฉื่อยชา ความ ฟุ้งซ่าน ความระแวง ความประมาท ความโง่เขลา ฯลฯ   (อกุศลมูล กิเลส ตัณหา มานะ ทิฏฐิ อวิชชา อุปาทาน สังโยชน์ นิวรณ์ และ ธรรมอื่นทํานองนี้) 


๓. สิ่งทั้งหลายที่พึงประสงค์ เป็นจุดหมายที่ควรทําให้สําเร็จ หรือควรได้ควรถึง เรียกว่า สัจฉิกาตัพพธรรม คือ สิ่งที่จะต้องเข้าถึง หรือประจักษ์แจ้ง 


ตัวอย่าง เช่น ความสงบ ความร่มเย็น ความบริสุทธิ์ ความ ปลอดโปร่งโล่งเบา ความผ่องใส ความเบิกบาน ความไร้ทุกข์ ความสุขที่แท้ สุขภาพ ภาวะปลอดพ้นปัญหา ความเป็นอิสระ หรือ อิสรภาพ ฯลฯ (วิชชา วิมุตติ วิสุทธิ เกษม สันติ นิพพาน และธรรมอื่นทํานองนี้) 


๔. สิ่งทั้งหลายที่เป็นข้อปฏิบัติ  เป็นวิธีการ เป็นสิ่งที่ต้องทํา ต้องบําเพ็ญเพื่อก้าวไปให้ถึงจุดหมาย เรียกว่าภาเวตัพพธรรม คือ สิ่งที่จะต้องทําให้มีให้เป็นขึ้น ให้เจริญงอกงามเพิ่มพูนขึ้น หรือต้อง ลงมือทํา ลงมือปฏิบัติ 


ตัวอย่าง เช่น เมตตา ไมตรี หรือมิตรภาพ กรุณา ความ เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ ความเสียสละ ความขยันหมั่นเพียร ความมี กําลังใจ ฉันทะ ศรัทธา สติ สมาธิ ปัญญา สัมปชัญญะ ฯลฯ  (มรรค ไตรสิกขา สมถะ วิปัสสนา และธรรมอื่นทํานองนี้) 


รายละเอียดของธรรม ๔ ประเภท หรือการจัดประเภทสิ่งทั้งหลายในโลกมีอย่างไร จะไม่กล่าวในที่นี้ แต่พูดง่ายๆ ว่า หลักนี้  ท่านให้ใช้ในการตรวจสอบวัดผลสําเร็จในการศึกษาหรือการปฏิบัติธรรมว่า 


- สิ่งที่ควรกําหนดรู้   เราได้กําหนดรู้หรือรู้จักแล้ว หรือไม่ 


- สิ่งที่ควรแก้ไขกําจัด    เราได้แก้ไขกําจัดแล้ว หรือยัง 


- สิ่งที่ควรประจักษ์แจ้ง   เราได้ประจักษ์แจ้งแล้ว  แค่ไหน และ 


- สิ่งที่ควรปฏิบัติจัดทําให้เกิดให้มีขึ้นจนบริบูรณ์   เราได้ปฏิบัติจัดทําแล้ว เพียงใด 


ค) ดูสภาพจิตที่เดินถูกระหว่างทาง 


ในการปฏิบัติธรรม คือ ดําเนินชีวิตที่ถูกต้อง หรือฝึกฝน พัฒนาตนไปนั้น ระหว่างการปฏิบัติ พัฒนาหรือศึกษาก้าวหน้าไปเรื่อยๆ ควรจะสังเกตดูสภาพจิตใจของตนไปด้วยว่าเป็นอย่างไร 


ในกรณีทั่วไป  ถ้าไม่มีเหตุพิเศษ เมื่อปฏิบัติถูกต้อง จิตเดินถูกทาง ก้าวหน้าดี ก็จะเกิดมีสภาพจิตที่ดีงามสอดคล้องกัน ซึ่งเป็นทั้งคุณสมบัติของจิตนั้น และเป็นลักษณะของการปฏิบัติที่ได้ผล


ลักษณะของจิตที่เดินถูกทางนั้น ที่ควรสังเกตมี ๕ อย่าง ซึ่ง เป็นปัจจัยส่งทอดต่อกันตามลําดับ คือ 


๑. ปราโมทย์   ความสดชื่น เบิกบาน โปร่งโล่ง แจ่มใส 


๒. ปีติ    ความอิ่มใจ ปลื้มจิต  ฟูใจ 


๓. ปัสสัทธิ  ความรื่นสบาย ผ่อนคลาย ทั้งกายและใจ 


๔. สุข   ความสุข   ความรื่นคล่องชื่นฉ่ำใจ 


๕. สมาธิ  ความมีใจมั่นแน่ว สงบ อยู่ตัว ได้ที่ 


พอสมาธิเกิดขึ้น จิตใจก็อยู่ในภาวะที่เหมาะแก่งาน  ที่เรียกว่าเป็นกัมมนีย์ พร้อมที่จะเอาไปใช้สร้างสรรค์ พัฒนา คิดการ และเป็นที่ทํางานของปัญญาอย่างได้ผลดี และสมาธิก็อาศัยองค์ธรรม ๔ อย่างแรกนั่นแหละช่วยเกื้อหนุน และทําให้เกิดขึ้น 


สภาพจิต ๕ อย่างนี้ เป็นทั้งคุณสมบัติที่ดีงามโดยตัวของมันเอง และเป็นเครื่องหมายของความก้าวหน้าในการปฏิบัติธรรม จึงควรพยายามทําให้เกิดขึ้น และการทําสภาพจิตเหล่านี้ให้เกิดขึ้น ก็เป็นการปฏิบัติธรรมอยู่ในตัว


เพียงแค่ข้อที่ ๑ มีปราโมทย์ ทําใจให้สดชื่นเบิกบานไว้เป็น ประจํา ก็ได้ที่มั่นแล้ว เมื่อปราโมทย์นั้นเกิดจากการปฏิบัติที่ถูกต้อง จิตเดินดีแล้ว ท่านให้ความมั่นใจว่าจะลุถึงสันติบรมธรรมที่เป็น จุดหมาย ดังคาถาธรรมบท ที่ ๓๗๖, และ ๓๘๑ ว่า 


  ตโต ปาโมชฺชพหุโล ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสติ 


... ลําดับนั้น  เธอผู้มากด้วยปราโมทย์ จักทําทุกข์ให้จบสิ้น 


ปาโมชฺชพหุโล  ภิกฺขุ    ปสนฺโน   พุทฺธสาสเน 

อธิคจฺเฉ ปทํ สนฺตํ      สงฺขารูปสมํ  สุขํ 


ภิกษุผู้เลื่อมใสในคําสอนของพระพุทธเจ้า มากด้วยปราโมทย์ จะพึงบรรลุสันติบทที่สงบสังขาร เป็นสุข





  


ไม่มีความคิดเห็น:

แสดงความคิดเห็น

ปฏิบัติธรรม วัดผลอย่างไร

 ปฏิบัติธรรม วัดผลอย่างไร?   เมื่อเราไดทุนและเครื่องประกอบในการเดินทางแลว ตอไปนี้ ก็จะเขาสูการเดินตามมรรค ไดบอกแลววา ตัวทางที่เดินก...