ตอน ๓ เนื้อตัวของการปฏิบัติ
หลักการทั่วไปของการปฏิบัติธรรม
ต่อไปนี้จะเขาถึงเนื้อตัวของการปฏิบัติแลว เนื้อตัวของการ ปฏิบัติที่เปนหลักธรรมหัวขอตางๆ ไดบอกไปแลววา ไดแก สิกขา ซึ่งแยกออกไปเปน ศีล สมาธิ ปัญญา เรียกวา ไตรสิกขา หรือแยก แบบงายๆ ที่เนนดานภายนอกสําหรับคฤหัสถเปน ทาน ศีล ภาวนา ซึ่งเรียกวา บุญสิกขา
หลักการศึกษา ๓ อยาง จะเปนไตรสิกขา หรือบุญสิกขาก็ ตาม ควรจะทบทวนความหมายกันไวเล็กนอยพอไดสาระ
๑. ศีล ไดแก การมีสภาพชีวิตและการอยูรวมในสังคมที่จัด ระเบียบไวเปนอยางดี ไมสับสนวุนวายดวยความหวาดระแวงเวร ภัยและความไรกําหนดกฎเกณฑปราศจากกติกา เริ่มตั้งแตการไม เบียดเบียน ไมละเมิดทํารายตอชีวิตรางกายและทรัพยสินของกัน และกันเปนตน ตามหลักศีล ๕ ซึ่งเปนกฎเกณฑความสัมพันธ พื้นฐานในสังคม ตลอดจนขอปฏิบัติตางๆ ในการฝกหัดขัดเกลา พฤติกรรมของบุคคล เพื่อสรางเสริมสภาพชีวิตความเปนอยู และ การอยูรวมกันในสังคม ใหสอดคลอง และเอื้อโอกาสแกการที่จะ ปฏิบัติใหเขาถึงภาวะสูงสุดที่เปนจุดหมายของบุคคลหรือสังคมนั้น
ศีลมีหลายระดับ หรือจัดไวหลายประเภท ใหเหมาะกับ สภาพชีวิตและสังคมหรือชุมชนนั้นๆ ในการที่จะปฏิบัติเพื่อเขาถึง จุดหมายของตน เชน
ศีล ๕ เริ่มดวยการไมเบียดเบียนชีวิต หรือการไมละเมิดตอ ชีวิตและรางกาย เปนมาตรฐานอยางต่ ําสําหรับการจัดระเบียบ ชีวิตและสังคมของมนุษย ใหอยูในสภาพที่เอื้อโอกาสขั้นพื้นฐาน ในการที่จะสรางสรรคสิ่งที่ดีงาม หรือทําการพัฒนาไมวาอยางหนึ่ง อยางใด ทางจิตใจก็ตาม ทางวัตถุก็ตาม
ศีล ๘ ลดการพึ่งพาขึ้นตอการเสพอามิส โดยเพิ่มขอฝกใน การรับประทานอาหารจํากัดเวลา และการหัดลดละการหา ความสุขจากสิ่งบันเทิง หรือเครื่องปรนเปรอความสุขทางประสาท สัมผัส ตลอดจนงดการใชเครื่องนั่งนอนฟูกฟูหรูหรา เปนการฝกฝน ตนใหรูจักที่จะมีชีวิตที่เปนอิสระไดมากขึ้น สามารถอยูดีมีสุขได โดยไมตองพึ่งพาหรือขึ้นตอวัตถุภายนอกมากเกินไป
ศีล ๘ นั้น เปนเครื่องเสริมและเอื้อโอกาสยิ่งขึ้นไป ทั้งดาน เวลาและแรงงาน ในการที่จะพัฒนาชีวิตทางดานจิตใจและ ปญญา พูดอีกสํานวนหนึ่งวา เปนเครื่องเสริมและเอื้อโอกาสใน การบําเพ็ญจิตตภาวนา และปญญาภาวนา
การมีสภาพชีวิตและการอยูรวมกันที่จัดระเบียบไวดวยดี เรียกวา “ศีล”
การจัดระเบียบชีวิตและการอยูรวมกันใหเรียบรอย รวม ทั้งตัวระเบียบนั้นเอง เรียกวา “วินัย”
ขอปฏิบัติตางๆ ในการจัดสภาพชีวิตและการอยูรวมใน สังคมใหมีระเบียบ เรียกวา “สิกขาบท”
ขอปฏิบัติตางๆ ในการฝกฝนขัดเกลาพฤติกรรมเพื่อสราง เสริมสภาพชีวิตใหสอดคลองเกื้อกูลตอการปฏิบัติในแนวทางที่จะ เขาถึงจุดหมายที่ตองการยิ่งๆ ขึ้นไป เรียกวา “วัตร”
ทั้งหมดนี้เมื่อเรียกคลุมๆ รวมๆ ก็พูดวา ศีล
๒. สมาธิ หมายถึง การฝกฝนอบรมจิตใจใหสงบแนวมั่นคง เพื่อใหเปนจิตใจที่สามารถทํางานหรือใชการไดดี โดยเฉพาะใน การคิดพิจารณาใหเกิดปญญา หรือใชปญญาอยางไดผล และเปน จิตใจที่เอื้อเหมาะตอการพัฒนาของคุณสมบัติตางๆ เชน คุณธรรม ทั้งหลายที่จะเจริญเพิ่มพูนพวงมาดวยในจิตนั้น รวมทั้งการที่จิตใจ ที่สงบมั่นคงแนวแนนั้น อยูในภาวะที่ปลอดพนจากการรบกวนของ ความเศราหมองขุนมัวความเรารอนสับสนวุนวายตางๆ แลวจึง เปนจิตที่ปลอดโปรงเบาสบายเบิกบานสดชื่นผองใสเปนสุข พูดสั้นๆ วาเปนการฝกฝนพัฒนาจิตใจ ทําใหบุคคลมี สมรรถภาพจิต คุณภาพจิต และสุขภาพจิต
๓. ปญญา ไดแก การมีความรูเขาใจสิ่งทั้งหลายตามความ เปนจริง และการฝกฝนพัฒนาใหมีความรูความเขาใจเชนนั้น ปญญานั้น เริ่มแตการรูเขาใจสิ่งที่เลาเรียนสดับตรับฟง หรือ ขาวสารขอมูลตางๆ และประสบการณที่เขามาทางตา หู จมูก ลิ้น กาย และที่ปรากฏหรือสั่งสมอยูในใจ การรับรูประสบการณนั้นๆ อยางบริสุทธิ์ ตามสภาพความเปนจริง ไมถูกปรุงแตงดวย ความชอบชัง ยินดียินราย ไมเอนเอียงดวยอคติตางๆ ปญญาเปนการพิจารณาวินิจฉัยและคิดการตางๆ ไดถูกตอง ชัดเจน โดยไมถูกกิเลสเชนความเห็นแกได และความเกลียดโกรธ เคียดแคนชิงชังหรือความลุมหลงมัวเมาเขามาครอบงําชักจูง
ปญญาทําใหมองเห็นสิ่งทั้งหลายลวงทะลุถึงเหตุปจจัยตางๆ สามารถเชื่อมโยงความรูในสิ่งตางๆ มาใชแกไขปญหาและทําการ สรางสรรค จัดดําเนินการตางๆ จนถึงรูเทาทันความเปนจริงของ โลกและชีวิต หายติดของหมดความถือมั่นในสิ่งทั้งหลาย ซึ่งสงผล ยอนกลับไปยังจิตใจ ทําใหเกิดความเปนอิสระหลุดพน เปนอยูดวย ความปลอดโปรงโลงเบา เบิกบานผองใสอยางแทจริง
สวน ทาน ศีล ภาวนา ที่เรียกวา บุญสิกขา ก็มีสาระสําคัญ อยางเดียวกับไตรสิกขานี้เอง ดังไดอธิบายแลวขางตน
ทาน เปนเครื่องเสริมการอยูรวมในสังคมใหเปนไปดวยดี มี สงบเรียบรอยมั่นคงยิ่งขึ้น พรอมกันนั้นก็เปนเครื่องฝกหัดขัดเกลา ทั้งพฤติกรรมภายนอกทางกาย วาจา และฝกฝนอบรมจิตใจให เจริญยิ่งขึ้นไปในคุณธรรม และความเบิกบานผองใส
ศีล ก็มีสาระอยางศีลในไตรสิกขานี้
สวน ภาวนา ก็แยกเปนภาวนาในดานสมาธิ และในดาน ปญญา ตรงกับที่ไดบรรยายมาแลว
การปฏิบัติธรรมในความหมายที่เราพูดกันมาก ตามที่นิยม กันในปจจุบันนี้ เปนการจํากัดแคบในระดับภาวนา คือเปนการ ปฏิบัติในระดับภาวนา และเนนที่รูปแบบ เชนไปนั่งสมาธิ เขาไปใน วัดที่วิเวก เขาไปในปา ก็เลยจะขอพูดเจาะจงเฉพาะระดับนี้เสียที หนึ่งกอน วาในแงที่เรานิยมปฏิบัติธรรม คือไปบําเพ็ญสมาธิเปน ตนนี้ เราจะตองรูจักตัวภาวนาเสียกอนวามันเปนอยางไร
ภาวนา นั้น จะตองแยกจากภาวนาในภาษาไทยกอน คือ ไมใชเปนเพียงวามามุบมิบๆ แคปาก แลวบอกวาเปนภาวนา หรือ เอาถอยคําในภาษาพระ เอามนตเอาคาถามาทองมาบนแลววา เปนภาวนา ไมใชอยางนั้น
ภาวนา แปลวา ทําใหเกิดใหมีขึ้น ทําใหเปนขึ้น สิ่งที่ยังไม เปน ก็ทําใหมันเปน สิ่งที่ยังไมมี ก็ทําใหมันมีขึ้น เรียกวาภาวนา เพราะฉะนั้น จึงเปนการปฏิบัติ ฝกหัด หรือลงมือทํา ภาวนาจึง แปลอีกความหมายหนึ่งวา การฝกอบรม ฝกนั้น เมื่อยังไมเปน ก็ทําใหเปน อบรมนั้น เมื่อยังไมมี ก็ทํา ใหมีขึ้น ยิ่งกวานั้น เมื่อทําใหเกิด ใหมี ใหเปนขึ้นมาแลว ก็ตองทํา ใหเจริญงอกงามเพิ่มพูนพรั่งพรอมขึ้นไปดวยจนเต็มที่
ภาวนา จึงมีความหมายตรงกับคําวา พัฒนา ดวย และจึง แปลงายๆ วา เจริญ
ในภาษาไทยแตโบราณมา ก็นิยมแปล ภาวนา วาเจริญ เชน เจริญสมาธิ เรียกวาสมาธิภาวนา เจริญเมตตา เรียกวาเมตตา ภาวนา เจริญวิปสสนา เรียกวาวิปสสนาภาวนา
ตกลงวา ภาวนา แปลวาการฝกอบรม หรือการเจริญ หรือ การทําใหเปนใหมีขึ้นมา และพัฒนาใหงอกงามบริบูรณ
การภาวนาในระดับที่เราตองการในที ่นี้ แยกเปน ๒ อยาง คือ จิตตภาวนา การฝกอบรมจิตใจ อยางหนึ่ง และปัญญาภาวนา การฝกอบรมปญญา อีกอยางหนึ่ง
ถาใชตามนิยมของภาษาสมัยใหม เจริญ แปลวา พัฒนา เพราะฉะนั้น จิตตภาวนา ก็แปลวา การพัฒนาจิต หรือพัฒนา จิตใจ สวน ปัญญาภาวนา ก็แปลวา การพัฒนาปญญา
จิตตภาวนานั้น เรียกงายๆ วา สมถะ บางทีก็เรียกวา สมถภาวนา สมถะนี้ ตัวแกนของมันแทๆ คือ สมาธิ เพราะสมถะ นั้นแปลวา ความสงบ ตัวแกนของความสงบ ก็คือสมาธิ ความมีใจ แนวแน สมถะนั้นมุงที่ตัวสมาธิ จะวาสมาธิเปนสาระของสมถะก็ได ฉะนั้นก็จึงเรียกอีกอยางหนึ่งวา สมาธิภาวนา
คําวา จิตตภาวนา ก็ดี สมถภาวนา ก็ดี สมาธิภาวนา ก็ดี จึง ใชแทนกันไดหมด
ต่อไปอย่างที่สอง ปัญญาภาวนา นั้น เรียกชื่ออีกอย่างหนึ่งว่า วิปัสสนาภาวนา การเจริญวิปัสสนา มุ่งให้เกิดปัญญา คือ ปัญญาที่เข้าใจความจริงของสิ่งทั้งหลาย ปัญญาในขั้นที่รู้จักโลกและชีวิต ตามความเป็นจริง เรียกว่า วิปัสสนา แปลว่ารู้แจ้ง ไม่ใช่รู้แค่ทํามาหาเลี้ยงชีพได้เท่านั้น แต่รู้สภาวะ รู้สภาพความเป็นจริงของสิ่งทั้งหลาย จึงเรียกว่า วิปัสสนา ซึ่งก็เป็นปัญญาระดับหนึ่งนั่นแหละ
เพราะฉะนั้น วิปัสสนาภาวนา ถ้าจะเรียกให้กว้าง ก็เป็น ปัญญาภาวนา
ตกลงก็แยกภาวนาเป็น ๒ อย่าง
อย่างที่หนึ่ง เรียกว่า จิตตภาวนาบ้าง สมถภาวนาบ้าง สมาธิภาวนาบ้าง
อย่างที่สอง เรียกว่า ปัญญาภาวนา หรือเรียกให้แคบจํากัดลงไปว่า วิปัสสนาภาวนา
เอาละ เรื่องภาวนาก็ทําความเข้าใจกันง่าย ๆ อย่างนี้
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น