วันอาทิตย์ที่ 22 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

หลักการทั่วไปของการปฏิบัติธรรม

 ตอน ๓ เนื้อตัวของการปฏิบัติ 

หลักการทั่วไปของการปฏิบัติธรรม 

ต่อไปนี้จะเขาถึงเนื้อตัวของการปฏิบัติแลว เนื้อตัวของการ ปฏิบัติที่เปนหลักธรรมหัวขอตางๆ ไดบอกไปแลววา ไดแก สิกขา ซึ่งแยกออกไปเปน ศีล สมาธิ ปัญญา เรียกวา ไตรสิกขา หรือแยก แบบงายๆ ที่เนนดานภายนอกสําหรับคฤหัสถเปน ทาน ศีล ภาวนา ซึ่งเรียกวา บุญสิกขา


หลักการศึกษา ๓ อยาง จะเปนไตรสิกขา หรือบุญสิกขาก็ ตาม ควรจะทบทวนความหมายกันไวเล็กนอยพอไดสาระ 


๑. ศีล ไดแก การมีสภาพชีวิตและการอยูรวมในสังคมที่จัด ระเบียบไวเปนอยางดี ไมสับสนวุนวายดวยความหวาดระแวงเวร ภัยและความไรกําหนดกฎเกณฑปราศจากกติกา เริ่มตั้งแตการไม เบียดเบียน ไมละเมิดทํารายตอชีวิตรางกายและทรัพยสินของกัน และกันเปนตน ตามหลักศีล ๕ ซึ่งเปนกฎเกณฑความสัมพันธ พื้นฐานในสังคม ตลอดจนขอปฏิบัติตางๆ ในการฝกหัดขัดเกลา พฤติกรรมของบุคคล เพื่อสรางเสริมสภาพชีวิตความเปนอยู และ การอยูรวมกันในสังคม ใหสอดคลอง และเอื้อโอกาสแกการที่จะ ปฏิบัติใหเขาถึงภาวะสูงสุดที่เปนจุดหมายของบุคคลหรือสังคมนั้น


ศีลมีหลายระดับ หรือจัดไวหลายประเภท ใหเหมาะกับ สภาพชีวิตและสังคมหรือชุมชนนั้นๆ ในการที่จะปฏิบัติเพื่อเขาถึง จุดหมายของตน เชน 


ศีล ๕ เริ่มดวยการไมเบียดเบียนชีวิต หรือการไมละเมิดตอ ชีวิตและรางกาย เปนมาตรฐานอยางต่ ําสําหรับการจัดระเบียบ ชีวิตและสังคมของมนุษย ใหอยูในสภาพที่เอื้อโอกาสขั้นพื้นฐาน ในการที่จะสรางสรรคสิ่งที่ดีงาม หรือทําการพัฒนาไมวาอยางหนึ่ง อยางใด ทางจิตใจก็ตาม ทางวัตถุก็ตาม 


ศีล ๘ ลดการพึ่งพาขึ้นตอการเสพอามิส โดยเพิ่มขอฝกใน การรับประทานอาหารจํากัดเวลา และการหัดลดละการหา ความสุขจากสิ่งบันเทิง หรือเครื่องปรนเปรอความสุขทางประสาท สัมผัส ตลอดจนงดการใชเครื่องนั่งนอนฟูกฟูหรูหรา เปนการฝกฝน ตนใหรูจักที่จะมีชีวิตที่เปนอิสระไดมากขึ้น สามารถอยูดีมีสุขได โดยไมตองพึ่งพาหรือขึ้นตอวัตถุภายนอกมากเกินไป 


ศีล ๘ นั้น เปนเครื่องเสริมและเอื้อโอกาสยิ่งขึ้นไป ทั้งดาน เวลาและแรงงาน ในการที่จะพัฒนาชีวิตทางดานจิตใจและ ปญญา พูดอีกสํานวนหนึ่งวา เปนเครื่องเสริมและเอื้อโอกาสใน การบําเพ็ญจิตตภาวนา และปญญาภาวนา 


การมีสภาพชีวิตและการอยูรวมกันที่จัดระเบียบไวดวยดี เรียกวา “ศีล” 


การจัดระเบียบชีวิตและการอยูรวมกันใหเรียบรอย รวม ทั้งตัวระเบียบนั้นเอง เรียกวา “วินัย” 


ขอปฏิบัติตางๆ ในการจัดสภาพชีวิตและการอยูรวมใน สังคมใหมีระเบียบ เรียกวา “สิกขาบท” 


ขอปฏิบัติตางๆ ในการฝกฝนขัดเกลาพฤติกรรมเพื่อสราง เสริมสภาพชีวิตใหสอดคลองเกื้อกูลตอการปฏิบัติในแนวทางที่จะ เขาถึงจุดหมายที่ตองการยิ่งๆ ขึ้นไป เรียกวา “วัตร” 


ทั้งหมดนี้เมื่อเรียกคลุมๆ รวมๆ ก็พูดวา ศีล 


๒. สมาธิ หมายถึง การฝกฝนอบรมจิตใจใหสงบแนวมั่นคง เพื่อใหเปนจิตใจที่สามารถทํางานหรือใชการไดดี โดยเฉพาะใน การคิดพิจารณาใหเกิดปญญา หรือใชปญญาอยางไดผล และเปน จิตใจที่เอื้อเหมาะตอการพัฒนาของคุณสมบัติตางๆ เชน คุณธรรม ทั้งหลายที่จะเจริญเพิ่มพูนพวงมาดวยในจิตนั้น รวมทั้งการที่จิตใจ ที่สงบมั่นคงแนวแนนั้น อยูในภาวะที่ปลอดพนจากการรบกวนของ ความเศราหมองขุนมัวความเรารอนสับสนวุนวายตางๆ แลวจึง เปนจิตที่ปลอดโปรงเบาสบายเบิกบานสดชื่นผองใสเปนสุข พูดสั้นๆ วาเปนการฝกฝนพัฒนาจิตใจ ทําใหบุคคลมี สมรรถภาพจิต คุณภาพจิต และสุขภาพจิต 


๓. ปญญา ไดแก การมีความรูเขาใจสิ่งทั้งหลายตามความ เปนจริง และการฝกฝนพัฒนาใหมีความรูความเขาใจเชนนั้น ปญญานั้น เริ่มแตการรูเขาใจสิ่งที่เลาเรียนสดับตรับฟง หรือ ขาวสารขอมูลตางๆ และประสบการณที่เขามาทางตา หู จมูก ลิ้น กาย และที่ปรากฏหรือสั่งสมอยูในใจ การรับรูประสบการณนั้นๆ อยางบริสุทธิ์ ตามสภาพความเปนจริง ไมถูกปรุงแตงดวย ความชอบชัง ยินดียินราย ไมเอนเอียงดวยอคติตางๆ ปญญาเปนการพิจารณาวินิจฉัยและคิดการตางๆ ไดถูกตอง ชัดเจน โดยไมถูกกิเลสเชนความเห็นแกได และความเกลียดโกรธ เคียดแคนชิงชังหรือความลุมหลงมัวเมาเขามาครอบงําชักจูง


ปญญาทําใหมองเห็นสิ่งทั้งหลายลวงทะลุถึงเหตุปจจัยตางๆ สามารถเชื่อมโยงความรูในสิ่งตางๆ มาใชแกไขปญหาและทําการ สรางสรรค จัดดําเนินการตางๆ จนถึงรูเทาทันความเปนจริงของ โลกและชีวิต หายติดของหมดความถือมั่นในสิ่งทั้งหลาย ซึ่งสงผล ยอนกลับไปยังจิตใจ ทําใหเกิดความเปนอิสระหลุดพน เปนอยูดวย ความปลอดโปรงโลงเบา เบิกบานผองใสอยางแทจริง 


สวน ทาน ศีล ภาวนา ที่เรียกวา บุญสิกขา ก็มีสาระสําคัญ อยางเดียวกับไตรสิกขานี้เอง ดังไดอธิบายแลวขางตน 


ทาน เปนเครื่องเสริมการอยูรวมในสังคมใหเปนไปดวยดี มี สงบเรียบรอยมั่นคงยิ่งขึ้น พรอมกันนั้นก็เปนเครื่องฝกหัดขัดเกลา ทั้งพฤติกรรมภายนอกทางกาย วาจา และฝกฝนอบรมจิตใจให เจริญยิ่งขึ้นไปในคุณธรรม และความเบิกบานผองใส 


ศีล ก็มีสาระอยางศีลในไตรสิกขานี้ 


สวน ภาวนา ก็แยกเปนภาวนาในดานสมาธิ และในดาน ปญญา ตรงกับที่ไดบรรยายมาแลว


การปฏิบัติธรรมในความหมายที่เราพูดกันมาก ตามที่นิยม กันในปจจุบันนี้ เปนการจํากัดแคบในระดับภาวนา คือเปนการ ปฏิบัติในระดับภาวนา และเนนที่รูปแบบ เชนไปนั่งสมาธิ เขาไปใน วัดที่วิเวก เขาไปในปา ก็เลยจะขอพูดเจาะจงเฉพาะระดับนี้เสียที หนึ่งกอน วาในแงที่เรานิยมปฏิบัติธรรม คือไปบําเพ็ญสมาธิเปน ตนนี้ เราจะตองรูจักตัวภาวนาเสียกอนวามันเปนอยางไร 


ภาวนา นั้น จะตองแยกจากภาวนาในภาษาไทยกอน คือ ไมใชเปนเพียงวามามุบมิบๆ แคปาก แลวบอกวาเปนภาวนา หรือ เอาถอยคําในภาษาพระ เอามนตเอาคาถามาทองมาบนแลววา เปนภาวนา ไมใชอยางนั้น 


ภาวนา แปลวา ทําใหเกิดใหมีขึ้น ทําใหเปนขึ้น สิ่งที่ยังไม เปน ก็ทําใหมันเปน สิ่งที่ยังไมมี ก็ทําใหมันมีขึ้น เรียกวาภาวนา เพราะฉะนั้น จึงเปนการปฏิบัติ ฝกหัด หรือลงมือทํา ภาวนาจึง แปลอีกความหมายหนึ่งวา การฝกอบรม ฝกนั้น เมื่อยังไมเปน ก็ทําใหเปน อบรมนั้น เมื่อยังไมมี ก็ทํา ใหมีขึ้น ยิ่งกวานั้น เมื่อทําใหเกิด ใหมี ใหเปนขึ้นมาแลว ก็ตองทํา ใหเจริญงอกงามเพิ่มพูนพรั่งพรอมขึ้นไปดวยจนเต็มที่ 


ภาวนา จึงมีความหมายตรงกับคําวา พัฒนา ดวย และจึง แปลงายๆ วา เจริญ 


ในภาษาไทยแตโบราณมา ก็นิยมแปล ภาวนา วาเจริญ เชน เจริญสมาธิ เรียกวาสมาธิภาวนา เจริญเมตตา เรียกวาเมตตา ภาวนา เจริญวิปสสนา เรียกวาวิปสสนาภาวนา 


ตกลงวา ภาวนา แปลวาการฝกอบรม หรือการเจริญ หรือ การทําใหเปนใหมีขึ้นมา และพัฒนาใหงอกงามบริบูรณ 


การภาวนาในระดับที่เราตองการในที ่นี้ แยกเปน ๒ อยาง คือ จิตตภาวนา การฝกอบรมจิตใจ อยางหนึ่ง และปัญญาภาวนา การฝกอบรมปญญา อีกอยางหนึ่ง 


ถาใชตามนิยมของภาษาสมัยใหม เจริญ แปลวา พัฒนา เพราะฉะนั้น จิตตภาวนา ก็แปลวา การพัฒนาจิต หรือพัฒนา จิตใจ สวน ปัญญาภาวนา ก็แปลวา การพัฒนาปญญา 


จิตตภาวนานั้น เรียกงายๆ วา สมถะ บางทีก็เรียกวา สมถภาวนา สมถะนี้ ตัวแกนของมันแทๆ คือ สมาธิ เพราะสมถะ นั้นแปลวา ความสงบ ตัวแกนของความสงบ ก็คือสมาธิ ความมีใจ แนวแน สมถะนั้นมุงที่ตัวสมาธิ จะวาสมาธิเปนสาระของสมถะก็ได ฉะนั้นก็จึงเรียกอีกอยางหนึ่งวา สมาธิภาวนา


คําวา จิตตภาวนา ก็ดี สมถภาวนา ก็ดี สมาธิภาวนา ก็ดี จึง ใชแทนกันไดหมด 


ต่อไปอย่างที่สอง  ปัญญาภาวนา นั้น  เรียกชื่ออีกอย่างหนึ่งว่า   วิปัสสนาภาวนา   การเจริญวิปัสสนา มุ่งให้เกิดปัญญา คือ ปัญญาที่เข้าใจความจริงของสิ่งทั้งหลาย  ปัญญาในขั้นที่รู้จักโลกและชีวิต  ตามความเป็นจริง เรียกว่า  วิปัสสนา  แปลว่ารู้แจ้ง  ไม่ใช่รู้แค่ทํามาหาเลี้ยงชีพได้เท่านั้น  แต่รู้สภาวะ  รู้สภาพความเป็นจริงของสิ่งทั้งหลาย  จึงเรียกว่า วิปัสสนา ซึ่งก็เป็นปัญญาระดับหนึ่งนั่นแหละ 


เพราะฉะนั้น วิปัสสนาภาวนา ถ้าจะเรียกให้กว้าง ก็เป็น ปัญญาภาวนา 


ตกลงก็แยกภาวนาเป็น ๒ อย่าง 


อย่างที่หนึ่ง  เรียกว่า  จิตตภาวนาบ้าง  สมถภาวนาบ้าง  สมาธิภาวนาบ้าง 


อย่างที่สอง  เรียกว่า  ปัญญาภาวนา หรือเรียกให้แคบจํากัดลงไปว่า  วิปัสสนาภาวนา 


เอาละ  เรื่องภาวนาก็ทําความเข้าใจกันง่าย ๆ อย่างนี้ 



ไม่มีความคิดเห็น:

แสดงความคิดเห็น

หลักการทั่วไปของการปฏิบัติธรรม

 ตอน ๓ เนื้อตัวของการปฏิบัติ  หลักการทั่วไปของการปฏิบัติธรรม  ต่อไปนี้จะเขาถึงเนื้อตัวของการปฏิบัติแลว เนื้อตัวของการ ปฏิบัติที่เปนหลักธ...