การศึกษา กับ การปฏิบัติ ไม่ใช่คนละอย่าง

 การศึกษา กับ การปฏิบัติ ไม่ใช่คนละอย่าง 

 ต่อไป ประการที่สอง ธรรมนั้น เมื่อเราเอามาใช้ เอามาลงมือทํา ก็จะมาเข้าคู่กับธรรมที่ยังไม่ได้เอามาใช้ ยังไม่ได้เอามาทํา 

 ตอนที่ยังไม่เอามาใช้ ไม่เอามาทํา ธรรมนั้นก็เป็นเพียงธรรม ที่ได้ฟังมา ได้เล่าเรียนมา ธรรมที่ยังไม่ได้ใช้ ไม่ได้ลงมือทํา ยังเป็นเพียงสิ่งที่รับฟังมา เล่าเรียนมานี่ มีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่ง 

 ตอนที่เอามาใช้เอามาทําเรียกว่า “ปฏิบัติ” ตอนที่ยังไม่ได้ใช้ ไม่ได้ทํา เป็นเพียงเล่าเรียน จะเรียกว่า อะไร 

 หลายท่านคงจะบอกว่า  การปฏิบัตินี้คู่กับการศึกษา  เมื่อเอามาใช้เอามาทําเป็นการปฏิบัติ ยังไม่ได้ใช้ยังไม่ได้ทํา ก็เป็นเพียงการศึกษา  อันนี้ก็เป็นปัญหาอีกแล้ว 

 คําว่า การศึกษานี้ ในเมืองไทยนํามาใช้เป็นคําคู่กับการปฏิบัติ “ศึกษา” หมายความว่า เล่าเรียน ยังไม่ได้ทํา  เข้าใจกันว่า  ถ้าศึกษา ก็คือยังไม่ได้ทํา  เพียงเล่าเรียนมา เมื่อปฏิบัติ ก็คือเอาสิ่งที่ศึกษานั้นมาลงมือทํา  ความเข้าใจอย่างนี้ก็ไม่ถูกต้องอีก

คําว่า “ศึกษา” นั้น  เดิมไม่ได้คู่กับการปฏิบัติ  อันนี้จะต้องแยกจากความหมายที่แท้จริง ความหมายที่เข้าใจกันในสังคมไทย ปัจจุบัน ที่ให้คําว่า ศึกษา คู่กับคําว่า ปฏิบัติ นั้น เป็นเรื่องของ สังคมไทย เป็นเรื่องของภาษาไทยที่กลายหรือเพี้ยนไปเท่านั้น 

 คําที่คู่กับปฏิบัติ เป็นเพียงความรู้ที่เล่าเรียนรับฟังมานั้น มี ศัพท์เฉพาะของมันอยู่แล้ว เรียกว่า “ปริยัติ” 

 คําที่คู่ กับ ปฏิบัติ ก็คือ ปริยัติ ปริยัติ คือเล่าเรียนมา แล้ว ปฏิบัติ ก็เอามาลงมือทํา แต่ทําไมการศึกษาจึงกลายความหมายมาเป็นการเล่าเรียน 

 การศึกษาเดิมนั้น มีความหมายกว้าง ตั้งแต่เรียนรู้ไป จนกระทั่งฝึกหัด ลงมือปฏิบัติ ปฏิบัตินี้ ในแง่หนึ่ง ก็คือ ฝึกหัดเพื่อ ทําให้เป็น และทั้งหมดตลอดกระบวนการนั้น เรียกว่า “การศึกษา” 

 อาจเป็นไปได้ว่า ในสมัยหลังๆ นี้ การศึกษาได้เน้นในด้าน การเล่าเรียนหนังสือ อ่านตําราหรือคัมภีร์มากไป ความหมายของ การศึกษาก็เลยแคบลง เหลือเป็นเพียงเล่าเรียนตําราไป พอเหลือ เพียงเล่าเรียนตํารา ก็ไปได้แค่ปริยัติ แต่ที่จริง คําว่า “ศึกษา” นั้น มีความหมายเท่ากับปริยัติและ ปฏิบัติรวมกัน

 เรื่องความหมายของการศึกษานี้ เคยพูดที่นี่ครั้งหนึ่ง ยืดยาวแล้ว เพราะฉะนั้น จะไม่ขอพูดซ้ำ คราวนั้น ได้ยกบาลีมาอ้างด้วยซ้ำให้เห็นว่า คําว่าศึกษานั้น ที่จริงมีความหมายคลุม ตั้งแต่ปริยัติมาจนถึงปฏิบัติอย่างไร คือ รวมทั้งเล่าเรียนให้รู้ แล้วก็มาฝึกทําให้เป็น ตลอดกระบวนการนี้ เรียกว่า “ศึกษา”

แม้แต่ในสมัยรัชกาลที่ ๕ ตอนที่เริ่มมีการศึกษาแผนปัจจุบัน กันใหม่ๆ ก็ปรากฏว่าได้มีการหลงเพี้ยนในความหมายของการศึกษา จนกระทั่งสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ต้องทรงเขียนชี้แจงว่า  การศึกษานั้นไม่ใช่หมายถึงการเล่าเรียน  ตําราเท่านั้น  แต่หมายถึง การสําเหนียก  ทําให้เป็นในอาชีพนั้นๆ ในเรื่องนั้นๆ  แม้แต่เด็กอยู่กับบ้านเรียนรู้แล้วก็หัดทํางาน ทําไร่ไถนา  ก็เรียกว่า  การศึกษาทั้งสิ้น  ทรงเขียนอธิบายไว้ในทํานองนี้ 

 เพราะฉะนั้น จึงเป็นเรื่องที่ต้องมาทําความเข้าใจกันว่า คําว่า การศึกษานั้น ที่จริงไม่ได้คู่กับคําว่าปฏิบัติ  แต่ปัจจุบันนี้เราใช้ลงตัวแล้ว  ก็เลยกลายเป็นจําเป็นต้องใช้แบบยอมๆ ตามกันไป แต่สําหรับผู้ที่ได้รับทราบแล้ว  ก็ควรทําความเข้าใจ และใช้อย่างรู้ทัน คือรู้ว่าใช้กันไปอย่างนั้นเองตามนิยม  แต่ความหมายที่แท้จริงไม่ได้เป็นอย่างนั้น 

ความหมายที่แท้จริงนั้น  ปฏิบัติ คู่กับปริยัติ  ถ้าเป็นเพียงความรู้จากการเล่าเรียน ท่องจําอ่านตํารา  เป็นธรรมะที่ฟังเขามาอย่างนั้น  ก็เป็นขั้นปริยัติ  ถ้าเป็นการเอามาลงมือฝึกหัดทํา ก็เป็นขั้นปฏิบัติ  ทั้งปริยัติ และปฏิบัติ ๒ อย่างนี้รวมกัน เรียกว่า การศึกษา 

 นี้เป็นเรื่องที่ ๒ ที่อยากจะพูดในที่นี้  เมื่อมีปริยัติคู่กับการ ปฏิบัติ รวมเข้าเป็นการศึกษาแล้ว การเล่าเรียนก็โยงต่อมาถึงการลงมือทํา 

 ทีนี้ เมื่อลงมือทําแล้ว ก็จะเกิดผลขึ้นมา เป็นผลจาก การศึกษา ผลจากการศึกษาที่ถึงขั้นปฏิบัติเสร็จแล้ว  ก็คือสิ่งที่ เรียกว่า “ปฏิเวธ” (แทงตลอด คือลุผลแห่งการปฏิบัติ) 

เราต้องแยกว่าการศึกษามี ๒ ขั้น คือ การศึกษาในขั้นปริยัติ กับการศึกษาขั้นปฏิบัติ เมื่อผ่านการศึกษาขั้นปริยัติมาแล้ว ก็ต่อ ด้วยการศึกษาขั้นปฏิบัติ  พอปฏิบัติแล้ว ก็จะส่งผลเป็นปฏิเวธ ปฏิเวธเป็นอันดับที่ ๓ คือเป็นผลจากการปฏิบัตินั่นเอง 

 เพราะฉะนั้น  ในทางพระศาสนา  จึงมีคําใช้ ๓ คํา เรียงลําดับ กันว่า ปริยัติ ปฏิบัติ และปฏิเวธ ถ้าใช้ ๒ ก็เหลือศึกษา และปฏิเวธ   ในพระไตรปิฎก   บางแห่ง  ท่านใช้ศึกษาคู่กับปฏิเวธไปเลย เพราะศึกษานับรวมทั้งปริยัติ และปฏิบัติไปแล้ว จึงก้าวไปถึงปฏิเวธได้เลย

 ในการใช้คําว่า การศึกษาในปัจจุบัน  ถ้าจะเข้าถึงความหมาย ที่แท้จริง  จะต้องให้คําว่าการศึกษานี้คลุมไปถึงการฝึกหัด การลง มือทํา หรือการปฏิบัติด้วย

 เป็นอันว่า ตอนนี้เราได้มาถึงความหมายของศัพท์ที่มี ความสัมพันธ์กัน ๓ คํา คือ ปริยัติ ปฏิบัติ และปฏิเวธ 

ปริยัติ เป็นขั้นเล่าเรียน รับฟังผู้อื่นมา โดยเฉพาะสิ่งที่พระพุทธเจ้าสอนไว้ ซึ่งสืบต่อกันมาในพระไตรปิฎก และเรามีครู อาจารย์แนะนําบอกกล่าว เอามาท่องมาบ่น มาสอบสวนทบทวนกัน ทั้งหมดนี้เรียกว่า ปริยัติ 

เมื่อเอาสิ่งที่ได้เล่าเรียนนั้นมาลงมือทํา  ก็เป็นปฏิบัติ  การปฏิบัติ ก็คือ ตัวศีล สมาธิ ปัญญา หรือถ้าขยายสําหรับคฤหัสถ์ นิยม ใช้คําว่า ทาน ศีล ภาวนา