วันอังคารที่ 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

เฉยไม่เอาเรื่อง หรือคือปฏิบัติธรรม

 เฉยไม่เอาเรื่องหรือ คือปฏิบัติธรรม? 


 คราวนี้ อีกเรื่องหนึ่งที่ต้องทําความเข้าใจกันก่อน ก็คือ ในวงการนักปฏิบัติไม่น้อยเลย ได้มีความโน้มเอียงที่จะรู้สึกกันว่า ถ้าเป็นนักปฏิบัติ หรือปฏิบัติสําเร็จแล้ว จะเป็นคนเฉยๆ ไม่เอาเรื่องเอา ราวอะไร ความรู้สึกนี้กลายเป็นทัศนคติที่ชักจะเป็นไปมาก เป็นเรื่อง ที่น่าจะต้องรีบยกขึ้นมาพิจารณา และถ้าผิดพลาด ก็จะต้องแก้ไข 


เดี๋ยวนี้ชาวพุทธจํานวนมากมีความรู้สึกทํานองว่า เมื่อมีเรื่องราวอะไรเกิดขึ้น ถ้าใครเฉยๆ ก็เป็นคนหมดกิเลส  ความรู้สึกคลุมเครืออย่างนี้เป็นอันตรายมาก จะต้องมาทําความเข้าใจกัน แม้แต่คําว่า “เฉย” ก่อน 


คําว่า เฉย นี้ เรามักจะเอาไปโยงกับคําว่า “อุเบกขา” อุเบกขา  แปลว่า  วางเฉย ทางพระว่า วางเฉยมี ๒ แบบ 


เฉยแบบที่ ๑  คือ วางเฉยแบบที่เป็นอกุศล  เป็นบาป  ควรกําจัด เป็นสิ่งที่ไม่ถูกต้อง เรียกว่า อัญญาณุเบกขา  มาจากคําว่า อัญญาณ + อุเบกขา  ญาณ  แปลว่า  ความรู้  อัญญาณ  ก็คือความ ไม่รู้ แล้วไปบวกกับ อุเบกขา ที่แปลว่า ความวางเฉย ก็แปลว่า วางเฉยโดยไม่รู้ เรียกตามภาษาไทยง่ายๆ ก็คือ เฉยโง่ เฉยเขลา เฉยไม่ รู้เรื่อง คนจํานวนมากเฉยเพราะไม่รู้เรื่องรู้ราว เมื่อไม่รู้ ก็เลยเฉย 


 ทีนี้ เฉยแบบที่ ๒ เป็นกุศลธรรม เป็นสภาพจิตที่ดีงาม คือ เฉยด้วยความรู้ โดยวางใจสมดุล เป็นกลางในเรื่องราวต่างๆ ซึ่ง เป็นความตรงไปตรงมา ตรงตามเป็นจริง หรือตรงพอดี โดยรู้ตรงรู้ เต็มพอดีตามที่มันเป็นจริง แล้วก็รู้จังหวะหรือความพอดีที่จะ ปฏิบัติต่อบุคคล สิ่งของ เรื่องราว หรือสถานการณ์นั้นๆ  เรียกว่า เป็นอุเบกขาตรงๆ ไม่ต้องมีคําอะไรอื่นนําหน้า เป็นอุเบกขาแท้ๆ เป็นอุเบกขาที่บริสุทธิ์ เป็นเรื่องของการวางท่าทีที่ถูกต้อง


ในสถานการณ์ที่เกิดเรื่องวุ่นวายขึ้นมา มีปัญหาอย่างใด อย่างหนึ่ง เราจะเห็นคน ๓ ประเภท 


คนพวกที่ ๑ เฉยเพราะไม่รู้เรื่องรู้ราว มีอะไรเกิดขึ้น ก็ไม่รู้ มีเรื่องราวเดือดร้อนเป็นปัญหา ก็ไม่รู้ พวกนี้ก็เฉย 


ต่อไปพวกที่ ๒ คือ คนที่เอะอะโวยวาย ตื่นตูม พอมีเรื่องราว ปัญหาอะไรขึ้นมา ก็ตื่นเต้น โว้กว้าก ตีโพยตีพายต่างๆ พวกนี้ก็เลย เถิดไปอีกแบบหนึ่ง เป็นพวกที่รู้ครึ่งๆ กลางๆ 


สุดท้ายพวกที่ ๓ คือ พวกที่รู้จริง คือ รู้ว่าอะไรเป็นอะไร และรู้ด้วยว่าจะทําอะไรเมื่อไร พวกนี้รู้จังหวะ รู้ขั้นตอน รู้ว่าจะทําอย่างไร รู้วิธีแก้ไข พวกนี้อยู่ตรงกลาง ที่จุดพอดี ก็เฉยเหมือนกัน 


 มี ๓ พวก ท่านว่าพวกไหนปฏิบัติถูกต้อง พวกที่ ๑ แน่นอน ละ ไม่ถูกต้อง เรียกว่า อัญญาณุเบกขา คือ เฉยไม่รู้เรื่อง เพราะไม่รู้ ก็เลยเฉย พวกที่ ๒ นั้น เอะอะโวยวาย เพราะรู้ครึ่งไม้รู้ครึ่ง ก็เลย ตื่นเต้นหรือตื่นตูม พวกนี้ก็แก่ปัญหาไม่ค่อยสําเร็จ บางทีปะเหมาะแก้ถูก ก็ดีไป แต่มักจะทําให้เรื่องสับสนหรือบานปลายออกไป พวกที่ ๓ นั่นแหละ จึงจะเป็นพวกที่แก้ปัญหาได้อย่างแท้จริง เพราะมีความรู้แล้วจึงวางใจเฉยนิ่งได้ และเฉยไว้ก่อน แต่รู้จังหวะ ว่าจะทําอะไรเมื่อไร พวกนี้ไม่ใช่เฉยไปเลยนะ เฉยเตรียมพร้อม เฉยพร้อมที่จะทําทุกอย่างให้ถูกต้อง ให้ถูกจังหวะ เฉยดู รู้ทีคอยท่า พร้อมอยู่ อันนี้คือการวางเฉยที่ต้องการในทางธรรม ในการปฏิบัติธรรมนั้น มีการวางเฉย คือวางใจเป็นกลาง ทั้งเป็นกลางต่อบุคคล เป็นกลางต่อสภาพแวดล้อม และเป็นกลางต่อธรรม แม้แต่ธรรมต่างๆ ก็ต้องมีการวางใจเป็นกลาง


ท่านยกตัวอย่างเหมือนกับสารถีขี่ม้า หรือ แม้แต่ขับรถก็ตาม  ตอนแรกขับรถ รถยังวิ่งไม่เข้าที่ ก็ต้องเร่งเครื่องบ้าง  ต้องเลื่อนโน่น เลื่อนนี่บ้าง อะไรต่างๆ ต้องใช้ความเพียรพยายาม เอาเรี่ยวแรงมา หันพลิกดึงรั้งอะไรมากมาย แต่พอรถวิ่งเข้าที่ เช่นถ้าเป็นรถม้า ม้าวิ่งเรียบสนิทเข้าทางดีแล้ว สารถีจะนิ่ง  แกจะวางเฉย  นั่งสงบสบาย  แต่เป็นการเฉยที่มีความรู้ตัวทั่วพร้อมอยู่ 


คําว่า “อุเบกขา” นั้น มาจาก อุป + อิกฺข  อิกฺข  แปลว่า เห็น หรือมอง  อุป  แปลว่า  คอยเฝ้า หรือเข้าไป  จึงแปลว่า เข้าไปมอง  มองตรงเข้าไป หรือมองเฉยเฝ้าดูอยู่ดูไว้ แสดงว่าไม่ได้เฉยเมยหรือ เฉยเมิน แต่เฉยคอยมองอยู่ โดยรู้ตัวตื่นพร้อม ในคัมภีร์ท่านอธิบายว่า มองตามเรื่องที่เกิด คือมอง พอเหมาะ มองพอดี มองเสมอกันอยู่ ไม่ตกไปข้างใดข้างหนึ่ง หรือไม่เอียงไปข้างไหน จึงว่าวางใจเป็นกลาง อาจจะเฉยรอ คือ เฉยดูรู้ทีคอยท่าพร้อมอยู่ หรือเฉยนิ่งสบายใจเรียบสงบ ในเมื่อทุก อย่างเข้าที่ลงตัวดําเนินไปอย่างประสานสอดคล้องกันดีหมดแล้ว 


 สารถีที่ขับรถเก๋งแล้ว ขี่ม้าเก่งแล้ว จะไม่ตื่นเต้นโวยวาย ไม่เหมือนคนมือใหม่ ซึ่งตื่นเต้นวุ่นวาย บางคนกระสับกระส่าย นั่งไม่เป็นสุข แต่คนที่เขาขี่ม้าได้เก่งแล้ว พอม้าวิ่งเรียบเข้าที่แล้ว เขานั่ง นิ่งสบาย นิ้งเนี้ยบ แล้วก็พร้อมตลอดเวลาที่จะแก้ไข มีอะไรจะต้อง แก้ไข ม้าวิ่งผิดพลาดอย่างไร เขาแก้ได้ทันทีทันควัน 


คนขับรถสมัยปัจจุบันก็เหมือนกัน  ถือพวงมาลัยอยู่นี่ ขับชํานาญแล้ว  แกก็ไม่ตื่นเต้น ไม่วุ่น ไม่กระวนกระวาย  ไม่ทุรนทุราย   อย่างคนขับใหม่ๆ  แกจะนั่งนิ่งสบาย  แต่พร้อมที่จะแก้ไขเหตุการณ์ ได้ทุกเวลา  นี่เรียกว่า อุเบกขา


อุเบกขามีลักษณะเหมือนอย่างคนที่ขับรถ หรือ ขี่ม้าได้แคล่วคล่องเชี่ยวชาญแล้ว มีอาการผ่อนคลายสบายนิ่งสนิท โดยพร้อมที่จะแก้ไขเหตุการณ์ผิดเพี้ยนได้ฉับไวทันที  อุเบกขาเป็นภาวะที่จิตลงตัวเข้าที่อยู่ในดุลยภาพ ซึ่งเป็นโอกาสให้สติและปัญญาทํางานได้เต็มที่ หรือ อย่างดีที่สุด อีกด้านหนึ่ง เหมือนอย่างพ่อแม่  เมื่อเห็นลูกอยู่เป็นปกติสุข  สบายรับผิดชอบตัวเองได้ ก็วางเฉย  แต่ก็มองดูทันอยู่ โดยพร้อมที่จะแสดงเมตตากรุณามุทิตาได้ทันทีเมื่อถึงวาระนั้นๆ อันนี้เรียกว่า อุเบกขา เป็นธรรมที่สําคัญ  ต้องมีปัญญา จึงทําได้


 เราไปเข้าใจเป็นว่า  ถ้าเป็นผู้สําเร็จแล้ว ก็วางเฉยไม่เอาเรื่อง เอาราว เห็นว่าอย่างนั้นคือเป็นคนไม่มีกิเลส แต่ที่จริงนั้น คนที่หมด กิเลสแล้ว เป็นคนหมดเหตุที่จะต้องทําอะไรเพื่อตนเอง เพราะฉะนั้น ท่านก็จะทําให้แก่ผู้อื่นได้เต็มที่  ทําสิ่งที่ควรทําตามเหตุตามผล และทําในสิ่งที่เห็นว่าเป็นคุณประโยชน์อย่างแท้จริง โดยพร้อมที่จะทําได้ทันทีตลอดเวลา เพราะไม่มีกิเลสมาเหนี่ยวรั้ง ให้คอยเห็นแก่ผลประโยชน์ของตัวเอง แม้แต่ความขี้เกียจ 


 ความขี้เกียจก็เป็นความเห็นแก่ตัวอย่างหนึ่ง  คือไม่อยากทําอะไร  เพราะเห็นแก่สบาย อยากให้ตัวเองสบาย คือ เห็นแก่ตน  จึงขี้เกียจ  ไม่อยากทําโน่นทํานี่  ทีนี้ คนที่หมดกิเลสนั้น ท่านไม่มีกิเลส  แม้แต่ความขี้เกียจ  ที่จะมาเหนี่ยวรั้งให้ทําการไม่ทํา  เพื่อให้ตัวเองสบาย ท่านจึงทําเพื่อผู้อื่นได้เต็มที่  เพราะฉะนั้น  พระอรหันต์จึงเป็นตัวอย่างของคนที่บําเพ็ญประโยชน์แก่ผู้อื่น


 พระพุทธเจ้าเป็นผู้นํา  เป็นโลกนาถ  ทรงบําเพ็ญโลกัตถจริยา ทรงบําเพ็ญพุทธกิจแต่ละวัน ไม่อยู่เฉยเลย ทํางานตลอดวัน เดิน ไปปฏิบัติหน้าที่ แต่ละวัน ตื่นเช้าขึ้นมา ก็นึกถึงคนอื่นก่อนพอตื่นบรรทมแล้ว พระพุทธเจ้าทําอะไร พุทธกิจประการแรก คือ พิจารณาว่าวันนี้จะไปโปรดใคร คือใครมีความพร้อมสมควรไป แนะนําสั่งสอน ใครเป็นผู้มีปัญหา ใครเป็นผู้ที่มีอินทรีย์แก่กล้า เราควรจะไปชุมชนไหน กลุ่มไหน คนไหน พระพุทธเจ้าพิจารณาแล้วก็เสด็จไปหา ไปโปรดเขา 


เวลามีเหตุการณ์กระทบกระเทือนประโยชน์ส่วนรวมเกิดขึ้น พระอรหันต์นําก่อน ออกหน้าในการแก้ปัญหา  ขอให้นึกถึงพระมหากัสสปะ จะได้ระลึกไว้เป็นเครื่องเตือนใจ ให้เห็นปฏิปทาของผู้สําเร็จแล้ว  หมดกิเลส  ว่าท่านไม่อยู่นิ่งเฉย 


พระมหากัสสปะนั้นเป็นพระประเภทอยู่ป่า  ท่านอยู่ป่าตลอดชีวิต  เป็นนักถือธุดงค์ พระพุทธเจ้าทรงยกย่องว่าเป็นเอตทัคคะ ในทางถือธุดงค์  ถ้ามองในสายตาคนทั่วไป  ก็เห็นว่าท่านชอบปลีกตัวจากสังคมมากที่สุด 


แต่พอมีเรื่องกระทบกระเทือนส่วนรวมขึ้นมา  คือพอพระพุทธเจ้าปรินิพพาน  มีพระองค์หนึ่งพูดขึ้นมาในทางที่ไม่น่าไว้ใจ   อาจกระทบกระเทือนต่อพระศาสนา  พระมหากัสสปะเป็นองค์แรกที่ยกเรื่องขึ้นมาพิจารณา  นําเรื่องเข้าที่ประชุม  เสนอว่าพระพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพานแล้วไม่ทันไร มีผู้กล่าวถ้อยคําในทํานอง  ที่ไม่น่าไว้วางใจ  ถ้าเราไม่ประมวลหลักธรรมคําสอนให้เป็นหมวดเป็นหมู่ไว้ชัดเจน  แล้ววินิจฉัยกันให้จะแจ้งไว้ ไม่ช้าไม่นานธรรมจะเลอะเลือนหมด คนก็จะถือเอาความสะดวกสบาย ประพฤติเอา  ตามใจชอบ  จากคําเสนอของท่าน ก็เป็นเหตุให้เกิดการสังคายนาขึ้น


ในประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนาในระยะหลังต่อมาก็เหมือนกัน  เวลามีเหตุการณ์อะไรกระทบกระเทือนประโยชน์  ส่วนรวมต่อพระศาสนา  พระอรหันต์จะเป็นบุคคลที่ริเริ่มในการยกเรื่องมาเข้าที่ประชุม แล้วพระอรหันต์ก็จะมาพร้อมเพรียงกันในการประชุมพิจารณาแก้ไขปัญหา 


การประชุมกันนี้ ถือเป็นกิจสําคัญของสงฆ์ เพราะว่าสงฆ์ก็คือส่วนรวม  สังฆกรรมก็คือการกระทําของสงฆ์  ได้แก่การประชุมกันพิจารณาแก้ไขปัญหา และจัดการเรื่องราวต่างๆ สังฆกรรมนี้ เป็นหน้าที่ของพระสงฆ์  เป็นสิ่งสําคัญในวินัย  เพราะฉะนั้น  พระอรหันต์ซึ่งเป็นตัวอย่างของพระสงฆ์ และเป็นตัวอย่างของบุคคลที่ดีทั้งหมด จึงเป็นผู้นําในการที่จะกระตือรือร้นแก้ไขปัญหาและสิ่งที่กระทบกระเทือนต่อประโยชน์ส่วนรวม  ดังมีคติอยู่ว่า ให้มีความเคารพสงฆ์ ให้ถือวินัยเป็นสําคัญ 


 หัวใจสําคัญของวินัย คือความเคารพสงฆ์ ต้องถือสงฆ์เป็นใหญ่  การเคารพสงฆ์ก็คือเห็นความสําคัญของประโยชน์ส่วนรวม นั่นเอง 


อันนี้ก็เป็นเรื่องที่ต้องนํามากล่าวไว้ เพราะมิฉะนั้นแล้วจะทําให้เราไขว่เขว และมีทัศนคติที่ไม่ถูกต้อง อาตมามองดูว่า ในสังคมไทยเรา  กําลังมีภาพอย่างนี้  มีทัศนคติอย่างนี้ คือไปมีความรู้สึกกันว่า  ถ้าใครไม่เอาเรื่องเอาราวอะไรแล้วก็เป็นคนหมดกิเลส  ถ้าอย่างนี้แล้ว อันตรายก็จะเกิดขึ้น



   

 

ไม่มีความคิดเห็น:

แสดงความคิดเห็น

ปฏิบัติธรรมสําเร็จ วัดด้วยอะไร

 ปฏิบัติธรรมสําเร็จ วัดด้วยอะไร?   ปฏิบัติธรรมใหถูกทาง อีกเรื่องหนึ่งที่นาพิจารณา คือ ในการตัดสินผลการปฏิบัติวา ใครกาวหนาไปแคไหน ใครเ...